As neveiras, tamén chamadas neveiros, naveiras ou casas da neve, foron construcións de pedra, na súa maioría circulares e escavadas no terreo, nas que se almacenaba a neve recollida nas serras galegas para conservala durante meses, convertida en xeo compactado, e destinala ao consumo do verán. A súa explotación estivo ligada sobre todo a mosteiros cistercienses, cabidos catedralicios e outras institucións, e o xeo subministrábase a cidades como Santiago de Compostela, A Coruña, Ourense e Pontevedra para conservar alimentos, refrescar bebidas e usos medicinais.
Xunto ás neveiras propiamente ditas existían as pozas, depósitos moito máis sinxelos nos que se amoreaba con rapidez a neve recentemente caída antes de trasladala ao almacén definitivo, e algunhas construcións auxiliares, como casetas de abrigo ou a casa da persoa encargada do labor. Os vestixios distribúense por toda a xeografía galega, da costa ao interior, e constitúen un testemuño material da economía, do clima e das formas de vida da Galicia moderna.
Como elemento do patrimonio etnolóxico, as neveiras seguen sendo pouco coñecidas: a memoria oral perdeu en boa parte a lembranza da súa función e substituíuna por lendas. Varias foron limpadas, consolidadas e sinaladas para a visita nos últimos anos, como as de Fixó, en Forcarei, a da Franqueira, en A Cañiza, a de Chan da Anduriña, en Fornelos de Montes, ou as da serra da Meda, na Ribeira Sacra; outras desapareceron por obras viarias, roturacións do monte ou aproveitamento da súa pedra. Denominación e terminoloxía En galego, o nome máis estendido para estas construcións é neveira, con variantes como naveira e neveiro; nos documentos históricos redactados en castelán aparece habitualmente nevera. Andrés Sampedro Fernández, autor dunha aproximación de conxunto ao tema en Galicia publicada en 1999, optou por este termo fronte ao de pozo de neve porque no ámbito que estudou se empregaban as formas naveira e neveira, e porque a denominación de pozo só se rexistraba en Tourón, onde os veciños falaban de poza da naveira.
Antxon Aguirre Sorondo recolle laceira como outro dos nomes que estas construcións recibían en Galicia, e sinala que en Valencia se chaman pous de neu, neveres ou caves, en éuscaro elurzuloak e en Uzbekistán, Irán ou Turkmenistán sardoba, yakchal e buzhana, respectivamente.
A denominación local varía dun lugar a outro. Sampedro rexistra casiña da naveira en Tourón e Petán, poza da naveira en Deva, pozo da naveira na Franqueira e casarello da Lagoa ou burato dos Mouros para unha poza de Masgalán. A neveira da Franqueira recibe tamén o nome de neveira dos Frades. O Consorcio de Turismo da Ribeira Sacra fala de casiñas da neve para os dous exemplares recuperados na serra da Meda.
Estas fontes distinguen dous tipos de estruturas con funcións distintas. As neveiras propiamente ditas eran os almacéns onde a neve permanecía durante meses en forma de xeo. As pozas eran depósitos de acopio, asociados ás neveiras, nos que se recollía a neve recentemente caída antes de que o sol ou a choiva a fundisen, para trasladala despois, con máis calma, ao almacén definitivo, onde se dispoñía en capas separadas por palla. Toponimia A toponimia conserva a memoria da actividade mesmo alí onde as construcións desapareceron. En Suapica (Forcarei) xa non quedaba ningún resto construtivo cando Sampedro visitou o lugar, pero o topónimo Rega das Neveiras, o nome do regato que nace preto da cima, delataba a existencia de máis dunha neveira; a súa existencia confirmábase ademais no Tumbo Grande do mosteiro de Aciveiro, que fala de «neveiras» ao delimitar o monte. O lugar de Suaneveira, en Masgalán, e o monte da Naveira, en Petán, funcionan do mesmo xeito.
Antecedentes históricos O aproveitamento da neve e do xeo para refrescar bebidas, conservar alimentos e tratar enfermidades é anterior en moitos séculos ás neveiras galegas. Sampedro, seguindo o historiador Xavier de Planhol, describe o proceso como unha innovación que viaxou de Oriente a Occidente: o uso da neve pasou por unha primeira etapa romana, decaeu na Idade Media ata facerse testemuñal na Europa cristiá e renaceu a partir do século XVI. Para a etapa romana, advirte, faltan en Galicia datos empíricos e bibliográficos que permitan falar de vestixios.
Ese renacemento hai que observalo, segundo Sampedro, nun sentido moi amplo: a popularización do xeo e da neve prodúcese no contexto do Renacemento, do humanismo, do desenvolvemento das cidades e da actividade mercantil, da difusión da imprenta, do gusto pola Antigüidade e, tamén, do descenso xeral das temperaturas coñecido como Pequena Idade do Xeo.
Entre os antecedentes máis próximos, Sampedro chama a atención sobre os castelos: na Idade Media era corrente que mosteiros e castelos dispuxesen nas súas adegas de compartimentos para conservar alimentos e bebidas frías ou para empregar con fins medicinais a neve acumulada no inverno. Como exemplo galego cita o castelo de Vilasobroso, na provincia de Pontevedra, cuxo soto conta cun depósito rectangular de 3 por 2 metros de planta, fondo inclinado, uns 5 metros de profundidade no punto máis fondo e 26,10 metros cúbicos de capacidade, que algúns interpretan como aljibe e o autor como posible fresqueira ou neveira. Considera, ademais, que estes depósitos foron un antecedente directo dos refrixeradores modernos. Unha publicación divulgativa recolle a mesma hipótese para o castelo de Vilasobroso.
Para Galicia, o propio Sampedro recoñece que seguen sen aclarar aspectos como os puntos de venda e a forma en que se regulaba a venda da neve.
Orixe e cronoloxía en Galicia A cronoloxía das neveiras galegas non está resolta e as fontes consultadas propoñen datacións diverxentes.
Segundo o texto do Concello de Forcarei, en España as primeiras referencias documentais á construción de neveiras remóntanse á Baixa Idade Media, e esa mesma cronoloxía suponse para as primitivas neveiras galegas, presumiblemente edificadas por iniciativa de distintos mosteiros do Císter nos séculos XII e XIII; o seu máximo apoxeo na produción e comercialización da neve e do xeo situaríase, con todo, a finais do século XVI e comezos do XVII, e o consumo xeneralizaríase por completo no século XVIII.
Con outro énfase, o Consorcio de Turismo da Ribeira Sacra sitúa a orixe destas estruturas na Pequena Idade do Xeo, entre mediados do século XVI e comezos do XVIII, cando o descenso das temperaturas fixo a neve máis abundante e a levou a serras de menor altitude, o que impulsou a construción de pozas e neveiras por parte de institucións relixiosas, fundamentalmente mosteiros cistercienses. Turismo de Galicia describe as neveiras do Candán como pozos de xeo do século XVII escavados no terreo e rodeados de pedra. Unha fonte divulgativa engade que o uso das neveiras se xeneralizou a partir do século XVII e chegou ata o XIX, aínda que a súa antigüidade se perdería polo menos na primeira metade do segundo milenio, e data as dúas neveiras de Fixó en 1625 e 1685.
Sampedro adopta unha posición prudente. Sostén que, para a primeira etapa da historia do aproveitamento da neve, a época romana, faltan en Galicia datos empíricos e bibliográficos, mentres que da segunda etapa si se conservan restos de neveiras e documentos escritos que recollen foros, arrendamentos e preitos. Canto máis se afonda, conclúe, máis clara resulta a relación da explotación da neve en Galicia co Císter.
As datas concretas son escasas. Sampedro atribúe ao cabido de Santiago a construción das neveiras do Vilariño, en Fixó, e data unha delas en 1625, ano en que o cabido necesitaba, segundo a documentación notarial que cita, levantar unha casa xunto á neveira. As actas do cabido de Ourense permiten datar en 1734 a decisión de cubrir con bóveda de pedra a neveira que tiña na serra da Meda, obra que rematou en outubro do ano seguinte cun custo moi superior ao previsto. Na documentación catastral do século XVIII rexistráronse dez neveiras: seis na provincia de Santiago, tres na de Ourense e unha na de Betanzos.
O factor climático Sampedro sostén que o descenso das temperaturas da Pequena Idade do Xeo —o período comprendido aproximadamente entre os séculos XVI e XIX— fixo nevar máis, e en lugares onde antes nevaba menos; isto explicaría que algunhas neveiras galegas se atopen en localizacións altas nas que, en 1999, a neve caía poucas veces e en cantidade escasa. O propio autor matiza, porén, esta explicación: a diferenza térmica entre aquela época e a do seu estudo non debeu de ser moi grande, argumenta, dado que en moitos casos foi necesario percorrer ás pozas para reunir con rapidez a pouca neve caída e así conseguir cargas suficientes para as necesidades do verán. Os veciños de maior idade dos lugares onde se conservan estas construcións lembraban, ademais, que na súa infancia nevaba máis e a neve tardaba máis en fundirse.
Unha publicación divulgativa relaciona a Pequena Idade do Xeo coa localización de neveiras próximas á costa e a baixa cota, ao redor dos 600 metros, en zonas nas que hoxe as nevadas son practicamente nulas ou moi escasas.
O caso da serra da Meda ilustra o problema que describe Sampedro: algúns invernos a neve escaseaba ou non cuaxaba o tempo suficiente, e entón había que recollela en barracas da serra de San Mamede, onde raramente faltaba, e trasladala despois ao pozo. O factor económico complementa o climático: o Concello de Forcarei subliña que o século XVII foi un tempo de grande decadencia económica e que, a pesar diso, se produciu un tráfico chamativo de xeo e neve por toda a Península Ibérica, que abastecía sobre todo os núcleos urbanos.
Propiedade e xestión Sampedro sostén que, en Galicia, a explotación da neve estaba estreitamente relacionada co Císter e que todos os mosteiros cistercienses tiñan a súa neveira, aínda que tamén as tiñan outras institucións: cidades, cabidos, audiencias e particulares. O autor formula unha pregunta de fondo: por que foron estas institucións e non outras as que explotaron o uso e o comercio da neve? A súa resposta, expresada con cautela, é que probablemente introduciron esta práctica en Galicia grazas á experiencia adquirida noutros lugares e que viron nela un negocio que podían explotar sen competencia.
Mosteiros Segundo o inventario que reúne Sampedro, o antigo mosteiro da Franqueira dispuña como mínimo de dúas neveiras e dunha poza: a da Franqueira, a de Petán e a poza de Deva. O mosteiro de Melón tiña a neveira de Tourón e posiblemente tamén a de Vilar de Condes; o de Celanova tivo unha neveira; San Martiño Pinario posuía unha en Santa María de Xestoso, en Silleda; o mosteiro de Toxosoutos tiña outra en Urdilde, en Rois; a abadía de San Clodio, en Ribas de Sil, era propietaria dunha no seu termo; e o mosteiro de Xunqueira de Espadanedo tiña unha en Cabeza de Meda. O autor menciona ademais outros mosteiros, como Meira, Montederramo, Oseira e Sobrado.
Na serra da Meda, segundo o Consorcio de Turismo da Ribeira Sacra, a documentación dos séculos XVII a XIX informa da existencia de varios pozos da neve: dous eran propiedade do mosteiro de Santa María de Xunqueira de Espadanedo, un pertencía á cidade de Ourense, outros eran de particulares e algún dependía dos mosteiros de Santa Cristina ou de Santo Estevo. Sampedro precisa que o cabido de Ourense tiña aforada unha neveira no alto da Meda ao mosteiro de Xunqueira de Espadanedo, e que no lugar onde se atopaba a do cabido había tamén outras doutros mosteiros, outra do propio mosteiro de Xunqueira e a da cidade.
O mosteiro de Aciveiro, no concello de Forcarei, foi fundado no século XII como mosteiro bieito e pasou á Orde do Císter no século XIII, e exerceu xurisdición no centro de Galicia. Turismo de Galicia sinala que este mosteiro comerciaba con xeo, sobre todo coa cidade de Santiago de Compostela.