thumb|right|250px|Derbent e as montañas do Cáucaso nevadas, vistas aquí polo espectrorradiómetro de imaxes de resolución moderada (MODIS) a bordo do satélite Terra, en xuño de 2003.
Derbent, coñecida ata o século III como Albana, é a cidade máis meridional de Rusia, ocupando o estreito paso entre o mar Caspio e as montañas do Cáucaso, e conectando a estepa euroasiática, ao norte, coa meseta iraniana, ao sur. Derbent ocupa unha superficie de 69,63 km² e conta cunha poboación de aproximadamente 128.100 habitantes.
Derbent considérase a cidade máis antiga de Rusia, con documentación histórica que se remonta ao século VIII a.C., o que a converte nunha das cidades habitadas de forma continua máis antigas do mundo. Debido á súa situación estratéxica, a cidade cambiou de mans en numerosas ocasións ao longo da historia, pasando especialmente polos dominios dos reinos persa, árabe (Califato Omeia), mongol, timúrida e de Shirvan. A principios do século XIX, a cidade pasou a estar baixo o control do Imperio Ruso mediante o Tratado de Gulistan, asinado coa Persia Qajar.Timothy C. Dowling Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond p. 728 ABC-CLIO, 2 de decembro de 2014
Etimoloxía Derbent deriva do persa «Darband» (persa دربند literalmente porta/abertura nunha barreira, de dar «porta» + band «barreira/dique», lit. «porta na barreira»), en referencia ao paso máis oriental dos altos montes do Cáucaso (de onde provén a devandita «barreira/dique»), situado nas beiras do mar Caspio. (O outro paso, o Desfiladeiro de Darial, atópase no Cáucaso central e tamén ten un nome de orixe persa que significa «o paso/porta dos alanos», os alanos son os antepasados dos actuais osetios, un pobo de lingua irania).
A miúdo identifícase coas Portas de Alexandre, unha barreira lendaria que, segundo a tradición, construíuna Alexandre o Grande no Cáucaso. O nome persa da cidade comezou a utilizarse a finais do século V ou principios do VI d.C., cando a cidade foi refundada por Kavad I, da dinastía sasánida de Persia, con todo, Derbent xa se atopaba probablemente na esfera de influencia sasánida como consecuencia da vitoria sobre os partos e da conquista da Albania caucásica por parte de Shapur I, o segundo xa do Imperio sasánida. O tratado xeográfico Šahrestānīhā ī Ērānšahr, escrito en persa medio, menciona o antigo nome da fortaleza: "Wērōy-pahr" (a Garda Xeorxiana): šahrestan [ī] kūmīs [ī] panj-burg až-i dahāg pad šabestān kard. māniš [ī] *pārsīgān ānōh būd. padxwadayīh [ī] yazdgird ī šabuhrān kard andar tāzišn ī čōl wērōy-pahr [ī] an ālag. (Aži Dahag converteu a cidade de Kūmīs, das cinco torres, no seu propio harén. Alí atopábase a residencia dos partos. Durante o reinado de Yazdgird, o fillo de Šabuhr construíuna durante a invasión dos Čōl, na fronteira da Garda Xeorxiana). -Wėrōy-pahr: "A Garda Xeorxiana". O antigo nome da fortaleza de Darband,... Nos textos árabes, a cidade coñecíase como "Bāb al-Abwāb" (Linguaárabe|árabe]] بَاب ٱلْأَبْوَاب literalmente Porta de todas as portas), simplemente como "al-Bāb" (árabe ٱلْبَاب literalmente A Porta) ou como "Bāb al-Ḥadīd" (بَاب ٱلْحَدِيد literalmente Porta de Ferro). Os pobos túrquicos empregaban un nome similar que significaba "Porta de Ferro", baixo a forma "Demirkapi".
Historia A situación de Derbent nunha estreita franxa de terra de tres quilómetros no Cáucaso Norte, entre o mar Caspio e as montañas do Cáucaso, é estratéxica para toda a rexión do Cáucaso. Historicamente, esta posición permitiu aos gobernantes de Derbent controlar o tránsito terrestre entre a Estepa euroasiática e Asia Occidental. O único outro paso practicable a través da cordilleira do Cáucaso era a través do desfiladeiro de Darial.
Dominio persa thumb|Derbent é famosa pola súa fortaleza medieval, Naryn-Kala, declarada Patrimonio da Humanidade pola UNESCO. Cidade de tradición e historia iranianas,Michael Khodarkovsky. "Bitter Choices: Loyalty and Betrayal in the Russian Conquest of the North Caucasus" Cornell University Press, 12 mrt. 2015. . pp. 47–52. o primeiro asentamento importante na zona de Derbent remóntase ao século VIII a.C., o lugar estivo baixo o control intermitente dos monarcas persas desde o século VI a.C. Ata o século IV d.C., formou parte da Albania caucásica, que era unha satrapía do Imperio aqueménida persa, e identifícase tradicionalmente con Albana, a capital. O nome actual é unha palabra persa (دربند "Darband") que significa "porta" ou "paso", e que comezou a utilizarse a finais do século V ou principios do VI d.C., cando Kavad I, da dinastía sasánida de Persia refundou a cidade. Non obstante, é probable que Derbent xa estivese na esfera de influencia sasánida como resultado da vitoria sobre os partos e da conquista da Albania caucásica por parte de Shapur I, o segundo xa dos persas sasánidas. No século V, Derbent tamén funcionaba como fortaleza fronteiriza e sede dun marzban sasánida.
Crese que as murallas de 20 metros de altura, que contan con trinta torres orientadas cara ao norte, pertencen á época do fillo de Kavadh, Cosroes I, quen tamén dirixiu a construción da fortaleza de Derbent.Kevin Alan Brook. "The Jews of Khazatia" Rowman & Littlefield Publishers, 27 sep. 2006. . p. 126.
Algúns afirman que o nivel do mar Caspio era anteriormente máis elevado e que o descenso do nivel da auga abriu unha ruta de invasión que tivo que ser fortificada.Robert H. Hewsen, Armenia: A Historical Atlas, 2001, page 89. O cronista Movses Kaghankatvatsi escribiu sobre "as marabillosas murallas, para cuxa construción os reis persas esgotaron o noso país, recrutando arquitectos e recollendo materiais de construción co fin de erixir un gran edificio que se estendía entre as montañas do Cáucaso e o Gran Mar Oriental". Derbent converteuse nun importante posto militar avanzado e porto do Imperio sasánida. Durante os séculos V e VI, Derbent tamén pasou a ser un centro importante para a difusión da fe cristiá no Cáucaso.
Nos períodos en que os sasánidas estaban ocupados coa guerra contra os bizantinos ou con longos combates contra os heftalitas nas provincias orientais, as tribos do norte lograron avanzar cara ao Cáucaso. O primeiro intento sasánida de bloquear a ruta que discorre pola costa do mar Caspio en Darband, mediante un muro de adobe, datouse no reinado de Yazdegerd II (reinou entre 438 e 457 d.C.).
Movses Kagankatvatsi deixou unha descrición gráfica do saqueo de Derbent polas hordas de Tong Yabghu, do Kaganato turco occidental, no ano 627.
Tal e como sinala a Encyclopedia Iranica, elementos de antigas linguas iranias incorporáronse á fala cotiá da poboación do Daguestán e de Derbent, especialmente durante a era sasánida, e moitos deles seguen vixentes. De feito, pódese rastrexar ao longo de moitos séculos unha política deliberada de «persianización» de Derbent e do Cáucaso oriental en xeral, desde Cosroes I ata os xa safávidas Ismail I e Abbás o Grande. Segundo o relato da obra posterior "Darband-nāma", tras a construción das fortificacións, Cosroes I «trouxo aquí moita xente de Persia»,Saidov e Shikhsaidov, pp. 26–27. trasladando unhas 3.000 familias desde o interior de Persia á cidade de Derbent e ás aldeas veciñas. Este relato parece verse corroborado polo autor hispano-árabe Ḥamīd Moḥammad Ḡarnāṭī, quen informou en 1130 de que Derbent estaba poboada por diversos grupos étnicos, incluíndo unha importante poboación de fala persa.Bol’shakov e Mongaĭt, p. 26.
Conquista árabe No ano 643, Derbent foi tomada polos musulmáns árabes, que a chamaron a Porta das Portas ("Bab al-Abwab"), tras a súa invasión de Persia. Transformárona nun importante centro administrativo e introduciron o islam na zona. A impresión de antigüidade que evocaban estas fortificacións levou a moitos historiadores árabes a relacionalas con Cosroes I e a incluílas entre as sete marabillas do mundo. A fortaleza de Darband foi, sen dúbida, a construción defensiva sasánida máis destacada do Cáucaso e só puido ser erixida por un goberno central extremadamente poderoso. Debido á súa posición estratéxica no ramal setentrional da Ruta da Seda, a fortaleza foi obxecto de disputa por parte dos xázaros durante as guerras xázaro-árabes.
Os sasánidas tamén trouxeran armenios de Syunik para axudar a protexer o paso fronte aos invasores. A medida que o dominio árabe na rexión se debilitaba a finais do século IX, os armenios que alí vivían puideron establecer unha comunidade que perdurou ata os primeiros anos do século XIII.See Sedrak Barkhudaryan, “Դերբենդի հայ-աղվանական թագավորությունը” (“The Armenian-Caucasian Albanian Kingdom of Derbend”). Patma-Banasirakan Handes . № 3, 1969, pp. 125-147. Matthew of Edessa. Ժամանակնագրություն (Chronicle). Translated by Hrach Bartikyan. Yerevan: Hayastan Publishing, 1973, pp. 151-152, 332, note 132a. A igrexa armenia do Santo Salvador aínda se ergue no horizonte urbano, aínda que hoxe en día se utiliza como Museo de Alfombras, Artes e Artesanía debido ao descenso da poboación armenia. Existían tamén unha segunda igrexa armenia e dúas escolas armenias ao servizo da comunidade armenia, que contaba cuns 3.000 membros segundo o censo de 1913.
As escavacións na beira oriental do mar Caspio, fronte a Derbent, sacaron á luz a Gran Muralla de Gorgan, o equivalente oriental da muralla e as fortificacións de Derbent. Alí, unhas fortificacións defensivas sasánidas semellantes, enormes fortalezas, cidades de gornición e longas murallas, esténdense tamén desde o mar ata as montañas.
O califa Harun al-Rashid residiu en Derbent e deulle grande prestixio como centro das artes e do comercio. Segundo os historiadores árabes, Derbent, cunha poboación superior aos 50.000 habitantes, foi a cidade máis grande do Cáucaso no século IX. No século X, co colapso do Califado árabe, Derbent converteuse na capital dun emirato. O Emirato de Derbent librou a miúdo guerras que acabou perdendo contra o estado cristián veciño de Sarir, o que permitiu a este último influír na política de Derbent en certas ocasións. A pesar diso, o emirato sobreviviu ao seu rival e continuaba a prosperar na época da invasión mongol de 1239. No século XIV, Derbent foi ocupada polos exércitos de Tamerlán.
A era dos Shirvanshah A dinastía dos Shirvanshah existiu como estado independente ou vasalo desde o ano 861 ata o 1538, perdurando máis tempo que calquera outra dinastía do mundo islámico. Eran recoñecidos polos seus logros culturais e as súas ambicións xeopolíticas. Os gobernantes de Shirvan, coñecidos como Shirvanshahs, intentaron conquistar Derbent, e lográrono en numerosas ocasións, desde que o décimo oitavo monarca da dinastía, Afridun I, foi nomeado gobernador da cidade. Co paso dos séculos, a cidade cambiou de mans a miúdo. O vixésimo primeiro monarca, Akhsitan I, reconquistouna brevemente, con todo, a cidade acabou perdéndose de novo a mans dos kipchaks do norte.
Tras a invasión timúrida, Ibrahim I de Shirvan, o trixésimo terceiro Shirvanshah, logrou manter a independencia do reino de Shirvan. Ibrahim I revitalizou a fortuna do reino e, grazas á súa hábil política, conseguiu evitar o pagamento de tributos. Ademais, ampliou considerablemente as fronteiras do seu estado e conquistou a cidade de Derbent en 1437. Os Shirvanshah integraron a cidade tan estreitamente na súa estrutura política que xurdiu unha nova rama da dinastía a partir de Derbent: a dinastía Derbénida. Esta dinastía, como rama secundaria da de Shirvan, acabou herdando o trono de Shirvan no século XV.
A principios do século XVI, o reino de Shirvan foi conquistado polo Shah Ismail, da dinastía safávida. Ao incorporar todas as posesións de Shirvan, o Shah Ismail herdou tamén Derbent.
Conquista rusa thumb|Ilustración titulada Derbendt int rÿck van Persien ("Derbent no Imperio Persa"). Publicada por Jacob Peeters en 1690 thumb|Vista da cidade desde a cidadela de Naryn-Kala, década de 1910