miniatura|350px|A batalla e o milagre de Ourique, pintura de Domingos Sequeira (1768–1837).
A participación de Portugal na Reconquista comezou coa fundación do condado portucalense en 868 e continuou con avances e retiradas durante 381 anos ata 1249, cando foron tomadas as últimas cidades aínda baixo poder musulmán no Algarve. Portugal debe a súa orixe e forma xeográfica actual a este longo proceso.
As fases iniciais da Reconquista en Portugal estiveron marcadas pola participación da alta nobreza, no norte, pero a medida que a fronteira foi empuxada cara ao sur, a iniciativa das conquistas pasou á media e baixa nobreza, ás milicias do concello e aos cabaleiros-viláns, máis dispostos a ausentarse en longas campañas. A terceira e última fase do esforzo bélico portugués, no Alentexo e Algarve, dependeu en gran medida das Ordes militares, concretamente dos santiaguistas e templarios, pero tamén dos Calatravos e dos Hospitalarios. A Reconquista portuguesa tamén contou coa participación de cruzados do norte de Europa en varias ocasións, que pasaron pola costa portuguesa camiño de Terra Santa, como ingleses, franceses, flamengos, normandos, daneses e alemáns en 1142, 1154, 1189 e 1217. A conquista de Lisboa, en 1147, destaca entre as accións nas que se involucraron. Moitos asentáronse en Portugal por invitación de D. Afonso Henriques ou do seu fillo, D. Sancho I.
Aínda que o conde de Portucale fose un importante vasalo de León, na época da independencia de Portugal, a economía portuguesa caracterizouse por unha certa falta de desenvolvemento, non existindo casa de moeda no país.Disney, 2009, p. 85. Tomar presas na batalla ou extraer tributos constituían importantes fontes de ingresos, aínda que só dun xeito imprevisible. As esixencias bélicas ou a defensa do territorio motivaron o seu asentamento e desenvolvemento, que á súa vez proporcionaron os medios necesarios para continuar a súa expansión. As ordes relixiosas foron pioneiras no desenvolvemento da agricultura, especialmente os cistercienses, cuxas facendas traballadas por confrades permitiron realizar traballos agrícolas e gandeiros cunha sofisticación e escala nunca antes vistas en Portugal. As ordes militares adoptaron sistemas económicos de escala similares e introduciron en Portugal métodos de produción, irrigación e fortificación notablemente sofisticados.Anthony Disney: A History of Portugal and the Portuguese Empire, volume I, Cambridge University Press, 2009, p. 86. As cidades portuguesas creceron en tamaño e prosperidade a medida que o islam retrocedeu e no século XIII apareceron os primeiros signos de comercio internacional portugués.António Henriques: "The Reconquista and Its Legacy, 1000-1348" in Dulce Freire, Pedro Lains: An Agrarian History of Portugal, 1000-2000: Economic Development on the European Frontier, Brill, 2016, pp. 34-35. "In 1194, a Portuguese ship loaded with wine, honey and wood sank off Nieuwpoor, in Flanders. A Flemish text from the same period informs us that "the realm of Portugal provides honey, leather, wax, rawhides, grain, grease, oil, figs, raisings, and whale products. In the 13th and 14th centuries, England, Flanders and Normandy imported wine, olive oil, honey, salt, figs, raisings, wax and fruit from Portugal."
A conquista de territorio aos mouros foi de vital importancia para a lexitimación de D. Afonso Henriques como soberano independente, e a bula papal Manifestis Probatum recoñeceu como "manifestamente probado" os esforzos do rei por reconquistar territorio para o cristianismo e a súa reivindicación do título de rei como digno de aprobación.Rosamond McKitterick, David Abulafia, C. T. Allmand: The New Cambridge Medieval History: Volume 4, C.1024-c.1198, Part 2, Cambridge University Press, 1995, p. 499.
Contexto En 711, un exército procedente do califato omeia de Damasco, comandado por Tarique, invadiu a península Ibérica, controlada entón na súa totalidade polo Reino visigodo. Os visigodos e o seu rei, Don Rodrigo, foron derrotados na batalla de Guadalete e, a partir dese momento, a península foi rapidamente conquistada polos musulmáns, entre árabes e bérberes, nuns dous anos.
Once anos despois, en 722, Paio de Asturias rebelouse contra a ocupación musulmá en Asturias e derrotou a unha forza musulmá na batalla de Covadonga, fundando entón o Reino de Asturias, tras expulsar da rexión ao gobernador Munuza.
Este reino foise expandindo paulatinamente polo norte montañoso da península ibérica, conquistando León e Galicia e sería baixo o amparo dos seus reis que 146 anos despois o dominio cristián chegaría ás beiras do río Douro, onde se atopaba a cidade de Porto.
En Al-Andalus aconteceron feitos importantes pouco antes da conquista do Porto e da fundación do condado portucalense. Na cidade de Toledo houbo unha revolta pero foi reprimida violentamente en 854.Reilly, Bernard F. (1993). The Medieval Spains, Cambridge, Cambridge University Press, p. 81. Arredor do emir de Córdoba crecia un caro aparello burocrático de escravos, homes libres, bérberes así como tropas mercenarias de escravos ou bérberes que eran vistos con hostilidade tanto pola aristocracia árabe como polos muladis recentemente convertidos ao islam. Estes últimos queixábanse da excesiva recadación de impostos coma se aínda fosen cristiáns. En 868 estalou en Mérida unha revolta contra o poder central, dirixida polo muladi Ibn Marwan, coñecido como al-Jiliqi, ou "o galego". A inestabilidade no emirato de Córdoba proporcionaría unha oportunidade para o avance dos reinos cristiáns.
Conquistas baixo o signo de Asturias 868-977 thumb|A península Ibérica sete anos despois da fundación do Condado Portucalense.
A fundación do Condado Portucalense, 868
157 anos despois da invasión da península ibérica polos musulmáns, o nobre galego Vimara Pérez apoderouse do Porto e do seu territorio, entón chamado Portucale, ou Portugal, nun momento en que no Andalus se sublevara contra o emir de Córdoba o seu xefe da garda. A Vímara Peres concedéronlle amplos privilexios e o territorio comezou a ser poboado por familias de alta nobreza, escasas e relacionadas coa realeza.
As presurías continuaron a un ritmo acelerado e no ano 870 asentouse Braga e organizouse o seu territorio coa participación persoal de Vimara Pérez.Mário Jorge Barroca: Fortificações e Povoamento no Norte de Portugal (séc. IX a XI), 2004, artigo en Portugália, Revista Científica Nacional, Universidade do Porto, p. 182. Nese mesmo ano, São Tomé de Negrelos foi presurada por Flomarico e a súa esposa Gundila, así como por Scelemondo coa súa muller Astragundia.José Alexandre Ribeiro de Sousa: In finibus Gallecie: A Reconquista no actual território português. O contexto de um processo dinâmico, 868-1064, 2016, p. 53. Aínda en 870, São Miguel do Paraíso, en Guimarães, foi tomada por Lucidio Vimaraniz, fillo de Vimara Pérez.
O conde Odoário apoderouse de Chaves no ano 872 e dende esta cidade iniciouse o proceso de repoboación de Trás-os-Montes, arredor das fértiles terras do val de Chaves.
Ao ano seguinte morre o conde Vímara Peres, sucedendoo no cargo Lucidio Vimaraniz, o seu fillo.Livermore, H. V: "O Baixo Douro no Século IX. A Colónia de Ibn Cabd Al-Djabbar" in Congresso Histórico de Guimarães e sua Colegiada, 850º Aniversário da Batalha de São Mamede (1128-1978), actas, Guimarães, 1982, pp. 145-152.
Dende a fortaleza de Montemor ata a desembocadura do Vouga, 70 millas. Aquí comeza a terra de Portugal, como din. Portugal é unha rexión florecente, cuberta de vivendas, fortalezas, aldeas e moitos campos da cultura. Alí hai moita xente de guerra, a pé e a cabalo, que ataca a veciños que non son do mesmo partido.Al-Idrisi in Coelho, António Borges: Portugal na Espanha Árabe, volume I, Caminho SA, 1989, p. 71.
Fundación do Condado de Coimbra, 878 thumb|A península ibérica no 900.
A cidade de Coimbra foi tomada polo conde Hermenegildo Guterres no ano 878.Barroca, 2004, p. 183. Outros puntos ao sur do Douro foron entón tomados e repoboados por orde de Afonso III, como Viseu, Lamego Eja.
A fronteira cristiá avanzaba preto de 200 km ao sur pola costa, pasando do río Douro ao val do Mondego pero, no interior, a fronteira bordeaba a Serra da Estrela pola vertente norte pero non debía superar o río Coa polo leste.Barroca, 2004, p.184.
Trátase dunha cidade pequena pero moi poboada e florecente, cuxos arredores están cubertos de viñedos e hortas de maceiras, cerdeiras e ameixeiras. A cidade está construída sobre unha dorsal ben defendida e de difícil acceso, non lonxe do río Mondego que desemboca ao leste da cidade e que move os seus muíños. Desde Coimbra ata Santarém, polo sur, cóntanse 3 días. De Coimbra ata o mar, cara ao oeste, 12 millas. E é alí onde se sitúa a desembocadura do Mondego, un río ao carón do que hai un castelo moi forte, chamado Montemor. Os campos de Coimbra son moi fértiles.
Campañas en Occidente Lardosa foi presurada no ano 882 por Muzara e Zamora, dous mozárabes que seguramente procedían do sur.Mário Jorge Barroca: Fortificações e Povoamento no Norte de Portugal (séc. IX a XI), 2004, artigo em Portugália, Revista Científica Nacional, Universidade do Porto, p. 182. En 910 morre o rei Afonso Magno de Asturias e o seu reino foi dividido entre os seus tres fillos.H. V. Livermore (1947). A History Of Portugal, Cambridge University Press. p. 37. León recaeu no seu fillo maior García; Galicia, con Portugal e Coimbra caeu ante o seu segundo Ordoño II de maior idade e Asturias caeu ante Froilán II.
Dume foi presurada ao ano seguinte da morte de Afonso Magno por Bermudo Lucides, fillo do conde de Portugal Lucidio Vimaraniz. En 912 morre o conde de Coimbra Hermenegildo Guterres, e sucedeuno o seu fillo Aires Mendes. En agosto de 913, o rei Ordonho II realizou unha grande incursión en terras andaluzas e chegou á cidade de Évora, cuxa guarnición derrotou, o seu líder asasinou e a cidade saqueou, regresando con rico botín e miles de cativos.Flood, Timothy M. (2018). Rulers and Realms in Medieval Iberia, 711-1492, McFarland. p. 40 O rei García de León morreu ao ano seguinte sen descendencia e o seu irmán Ordonho II sucedeuno no trono.
O conde de Portugal Lucidio Vimaraniz morreu en 926 e sucedeuno non polo seu fillo senón por Hermenegildo Gonçalves, nobre galego, casado con Muniadona Díaz.
En 924 morre Ordonho II e sucedeu nos tronos de León e Galicia o rei Fruela de Asturias, quen así reuniu baixo un único cetro o reino dividido polo seu pai. En 950, o conde Gonzalo Menendiz sucedeu no goberno de Portugal. Cinco anos despois, o rei Ordoño III dirixiu unha grande incursión que logrou chegar a Lisboa, que saqueou e, posteriormente, asinou unha tregua co califa Abd al-Rahman III.Díez, Gonzalo Martínez (2005). El Condado de Castilla, 711-1038: La Historia Frente a la Leyenda, Marcial Pons Historia. p. 406 Durante estes anos, Muniadona Díaz mandou construír o castelo de Guimarães para protexer aos habitantes e relixiosos dun mosteiro próximo dos ataques musulmáns ou normandos e no ano 968 o castelo xa estaba rematado.Castelo de Guimarães in monumentos.gov.pt.
Incursións cordobesas, 977-1009 thumb|Principais campañas de Almanzor.
O territorio entre o Douro e Mondego permaneceu en poder dos cristiáns durante máis dun século.