miniatura|Tremissis a nome de Xustiniano. A/ Lenda confusa. R/ Lenda confusa. Vitoria en pé, con coroa e orbe. En exergo: ONO. Ouro. 1,37 g. Cuñado ca. 568-590 en ceca incerta. A moeda longobarda é a producida de xeito autónomo polos longobardos, un dos pobos xermánicos que se estableceron no territorio do Imperio Romano na Península Itálica para crear un reino romano-bárbaro. As cuñaxes longobardas tiveron lugar en dúas áreas e en dous momentos diferentes: na chamada Longobardia Maior, nas derradeiras décadas do século VI d. de C. e ata 774, e na Longobardia Minor, no Ducado de Benevento, entre 680 e finais do século IX.
As primeiras cuñaxes imitaban as moedas bizantinas e só máis tarde comezaron a figurar nelas os nomes dos reis longobardos. No norte cuñáronse case exclusivamente tremissis, entanto que os longobardos de Benevento emitiron tamén sólidos, ambas as moedas de ouro. As moedas da Italia meridional teñen características propias que as singularizan con respecto ás do norte: cando no norte, cara á fin do século VII, con Cuniperto, as moedas pasaron a amosar os títulos reais e unha nova tipoloxía, as emisións de Benevento, do mesmo xeito que as de Salerno, continuaban a inspirarse nos modelos bizantinos.
Logo da caída do reino longobardo pola súa derrota ante os francos, na Longobardia Maior os novos dominadores mantiveron durante un tempo nas súas cuñaxes os motivos das emisións monetarias dos soberanos longobardos. Esta situación mantívose aínda máis na Longobardia Minor, onde as características da moeda anterior se mantiveron durante aproximadamente un século.
As cuñaxes en prata apareceron baixo a influencia dos francos, cara á fin do século VIII, circulando xunto cos tremissis e os sólidos de ouro. No século IX, o metal maioritario en circulación foi a prata.
Contexto histórico
miniatura|A Península Itálica cara a 750 d. de C. Os longobardos invadiron Italia en 568-569. De xeito diferente aos ostrogodos, que gobernaran a Península antes ca eles, non mantiveron o seu dominio en nome do Imperio Bizantino, senón que conquistaron eses territorios no seu propio nome, loitando contra o Imperio.
A súa conquista, no entanto, nunca chegou a ser completa, e a autonomía de diversos ducados, xunto coa soberanía bizantina exercida en parte do territorio peninsular, en Sicilia e en Sardeña, fragmentou Italia durante máis dun milenio, xa que a unión non se volveu restablecer ata entrado o século XIX.
A Italia longobarda dividíase en Longobardia Maior —que abranguía a Italia setentrional e o Ducado de Tuscia— e Longobardia Minor —que abarcaba o Ducado de Spoleto e o Ducado de Benevento. Dentro da Longobardia Maior, o Ducado del Friuli, que defendía as fronteiras orientais dos territorios longobardos, gozaba dunha autonomía particular.
A consolidación da conquista tivo lugar arredor de 584, co rei Autario. O reino longobardo era unha entidade electiva, aínda que durante un longo período reinaron os descendentes de Garibaldo I ou outros individuos que estableceran relación coa dinastía bávara mediante o matrimonio. Esta dinastía reinou ata Ariperto II en 712, e seguírona os duques de Asti, con Ansprando e Liutprando, un dos máis senlleiros reis longobardos.
A partir de mediados do século VIII, a presión dos francos sobre o reino longobardo foise facendo máis forte ata se tornar insostible: Carlomagno cunha abafante campaña militar que durou un ano, esnaquizou o exército longobardo e fixo prisioneiro o rei Desiderio en 774. O Ducado de Benevento non seguiu a mesma sorte que o Ducado de Spoleto e que a Italia centro-setentrional longobarda, e mantívose vixente, aínda que debilitado, ata a conquista normanda de mediados do século XI.
Na Península Italiana, ademais dos longobardos, os bizantinos aínda mantiñan a súa presenza no territorio do Exarcado de Rávena, en Venecia, no Ducado de Nápoles, en Salento e no extremo sur de Calabria. O Imperio Bizantino tamén exerceu un poder nominal (de iure) sobre a cidade de Roma e o territorio veciño do Ducado Romano, onde, no entanto, a autoridade do bispo local se afianzaba cada vez máis, co apoio dos soberanos francos. O poder pontificio consolidouse nas primeiras décadas do século VIII, grazas á chamada Doazón de Sutri e, posteriormente, en virtude da Promissio Carisiaca.
Mesmo os ducados longobardos, aínda formando parte do reino, gozaban dunha ampla autonomía.
Moedas LATÍN: «Si quis sine iussionem regis aurum figuraverit aut moneta confinxerit, manus ei incidatur». GALEGO: «Se alguén gaña cuña ouro ou moeda sen orde do rei, córtaselle a man».— Rotario, Edicto 242.
As emisións de moeda longobardas desenvolvéronse inicialmente en tres liñas diferentes, nas áreas xeográficas onde este pobo se asentou: o norte de Italia, a Toscana e o sur da Península, no Ducado de Benevento.Grierson, P.; Blackburn, M. (1986). Páxina 58.
A moeda da Toscana foi absorbida pola da Italia setentrional durante o século VIII e, de feito, serviu de modelo para os dous derradeiros reis e para as moedas de tipo longobardo cuñadas por Carlomagno logo da súa conquista do Regnum Italiae. O Ducado de Spoleto, no entanto, non cuñou as súas propias moedas. Segundo Philip Grierson, non está claro se utilizaron as moedas bizantinas cuñadas en Roma ou as moedas longobardas cuñadas tanto no norte de Italia como en Benevento ou mesmo nos seus territorios. A moeda longobarda de Benevento foi diferente, tamén, por mor da separación xeográfica do Ducado con respecto ao norte de Italia e pola interposición do Ducado de Spoleto e do Ducado Romano, o núcleo do nacente Estado Pontificio. Estas emisións comezaron máis tarde, continuaron durante moito tempo logo da fin do reino longobardo e, normalmente, trátanse por separado na literatura numismática.
As moedas que circulaban en Italia no século VI eran os sólidos e os tremissis cuñados a nome do Imperio Romano de Oriente. A cantidade de cuñaxes con lendas directamente atribuíbles aos gobernantes longobardos é relativamente baixa, mais cómpre agregar a esta unha gran cantidade de moedas que, aínda que imitaban as imperiais, non eran realmente imperiais, e teñen unha orixe italiana, avalada ademais polas súas características estilísticas.Wroth, W. W. (1911). Páxina LV e pl. XVIII,3-13.
Do mesmo xeito que os restantes pobos xermanos, os longobardos tamén iniciaron as súas cuñaxes imitando as moedas do Imperio Romano. Estas emisións, denominadas pseudoimperiais polos numismáticos, imitaban as que estaban en circulación en cada área conquistada. Esta moeda pseudoimperial durou, igual que a doutros pobos xermánicos, arredor dun século. Só a partir de aí, no caso dos longobardos, con Cuniperto, comezaron as cuñaxes a nome dos seus propios reis.
As moedas cuñadas a nome de Cuniperto e polos seus sucesores foron case exclusivamente tremissis, en discos moi delgados e case bracteadas. Esta característica indica que tomaron como modelo as moedas que estaban en circulación procedentes da ceca de Rávena. As moedas cuñadas a nome dos reis longobardos levaban o nome do rei e, no derradeiro período, o da ceca, aínda que, de xeito diferente ás dos francos, non amosaban indicación do monetario, é dicir, do maxistrado responsable da cuñaxe.
Trátase de emisións case exclusivamente áureas e, con excepción de Benevento, as moedas cuñadas eran unicamente tremissis (terzos de sólido). As emisións en prata foron tardías e case marxinais, e non substituíron as de ouro, como sucedeu cos francos. Por outra banda, as imitacións dos nummus, a moeda de bronce bizantina, foi moi rara. Os follis de bronce cuñados por Aistolfo foron consecuencia da conquista de Rávena en 751.
O padrón monetario utilizado para as moedas de ouro foi o mesmo que se utilizou no Imperio Romano de Oriente, cun sólido de 4,55 gramos e, xa que logo, un tremissis de aproximadamente 1,45 gramos. A pureza do ouro era, como no caso da moeda bizantina, de boa lei.
A ausencia de sólidos, común tamén á moeda visigoda, á franca e á de Benevento, explícase, segundo Grierson e Blackburn, polo feito de que os longobardos tiñan a posibilidade de usar os sólidos do exarcado de Rávena que recibiron (por varias razóns mais, de feito, como tributo), e deste xeito só cuñaron a moeda que realmente lles cumpría, que eran os tremissis.Grierson, P.; Blackburn, M. (1986). Páxina 59.
Emisións pseudoimperiais miniatura|Tremissis pseudoimperial. A/ MΛVRC TIb PP ΛVC, busto diademado á dereita. R/ II VICTORIΛ ΛCVSTORVII, Vitoria en pé de fronte, con coroa e orbe. No exergo: COII. Ouro. 1,44 g. miniatura|Tremissis pseudoimperial. A/ lenda deformada; busto de Mauricio á dereita. R/ Lenda deformada; Vitoria en pé, con coroa e orbe. No exergo: IONOI. Ouro. 1,41 g. Ceca de Rávena. Os tremissis longobardos pseudoimperiais divídense en dous tipos. Un deles imita os tremissis do emperador Mauricio, coa imaxe da Vitoria nos reversos, e o outro imita os dos emperadores Heraclio e Constante II, coa cruz potenzada.90x90pxTremissis orixinal de Mauricio.90x90pxTremissis orixinal de Heraclio.90x90pxTremissis orixinal de Constante II.
Nos tremissis coa Vitoria, no anverso represéntase o busto do soberano de lado, cun diadema na cabeza e cunha armadura con capa. No reverso amósase a Vitoria camiñando cara á dereita e ollando atrás, cunha coroa na súa man dereita e un orbe na esquerda, e no exergo a lenda CONOB.
O outro tremissis, coa cruz potenzada, tamén presenta no anverso o busto diademado e acoirazado do monarca, en tanto que no reverso figura unha cruz potenzada e a lenda CONOB no exergo. Existen sólidos bizantinos cunha tipoloxía similar; neles, a cruz está sobre tres ou catro chanzos, en tanto que nos tremissis só hai un chanzo.
Estas dúas moedas son moi diferentes entre si, tanto en tamaño como en aparencia. Os tremissis coa Vitoria foron cuñados sobre discos máis delgados e, en consecuencia, máis anchos que o resto, ata o punto de semellar moedas bracteadas.Wroth, W. W. (1911). Páxina LVI. Pola contra, os tremissis coa cruz potenzada eran máis grosos e, co tempo, fóronse cuñando aínda con máis grosor e con mellor lei. Ao final das emisións longobardas, este tipo monetario da cruz chegou a ter un diámetro de 12 milímetros, fronte aos 20 milímetros do tipo da Vitoria.
En ambos os tipos, é característica a presenza dun relevo circular particularmente resaltado. Nas moedas da cruz atópase máis preto do bordo da moeda, en tanto que nas da Vitoria está máis cara a dentro e deixa un contorno meirande no exterior.
Aínda a principios do século XX, autores como Warwick Wroth (1958-2011), editor a cargo do catálogo do British Museum, consideraban que estes dous tipos representaban dúas emisións que se sucedían no tempo: os da Vitoria terían sido cuñados baixo os reinados de Autario e Axilulfo (584-616), en tanto que a imitación de Heraclio correspondería aos períodos de Adaloaldo, Arioaldo e Rotario (616-652), e a de Constante II asociaríase a un período entre o reinado de Rodoaldo e o de Perctarito (652-688). Esta hipótese foi refutada sobre a base de evidencias numismáticas: as primeiras moedas co nome do rei (os tremissis de Cuniperto), son similares en temas e en estilo ás imitacións de Mauricio, e non resulta crible a hipótese de que imiten modelos producidos preto de oitenta anos antes, en lugar de cuñaxes máis próximas.Grierson, P.; Blackburn, M. (1986). 320.Wroth, W. W. (1911). 138, 1 e 2.
P. Grierson e M. Blackburn sosteñen que os dous tipos representan dúas emisións paralelas cronoloxicamente: o tipo da cruz sería cuñado en cecas toscanas, en particular en Lucca, en tanto que o da Vitoria se tería producido en obradoiros monetarios do norte de Italia.
Emisións pseudoimperiais da Lombardía miniatura|Siliqua de Xustino II. A/ D N IVSTINVS P P AVG, busto á dereita. R/ Cruz con cristograma cantonada de estrelas, dentro de coroa. Prata. 0,72 g. Ceca de Rávena.