O gran duque Constantino Nikolaevich de Rusia (en ruso: Константин Николаевич), nado en San Petersburgo o 21 de setembro de 1827 e finado no palacio Pávlovsk o 29 de xaneiro de 1892, foi un nobre ruso, segundo fillo varón do tsar Nicolao I de Rusia e da tsarina Carlota de Prusia.
Durante o reinado do seu irmán Alexandre II, Constantino foi o almirante da frota rusa e reformou a Armada Imperial. Tamén foi unha figura clave na emancipación dos servos de 1861. Tivo menos sorte durante a súa etapa como vicerrei de Polonia e tivo que regresar a Rusia onde foi atacado polo seu liberalismo.
Tralo asasinato do seu irmán Alexandre II, Constantino caeu en desgraza. O novo tsar, o seu sobriño Alexandre III, opoñíase as ideas liberais de Constantino e pouco a pouco foi apartándoo das posicións de importancia. Tras sufrir un infarto, pasou os seus últimos anos como un inválido
Traxectoria Os seus pais estaban felices de ter un segundo fillo tralo nacemento de catro fillas. Nicolao I e a súa esposa dedicáronse o un ao outro e para os seus fillos, proporcionándolles unha excelente educación. Normalmente, os nenos imperiais mantíñanse baixo o control das mulleres ata que alcanzaban o sete anos. Porén, ao cumprir o cinco, Constantino volveuse demasiado revoltoso e difícil para a súa gobernanta e o seu pai nomeou a un titor masculino para el.David Chavchavadze, The Grand Dukes, 55. Nicolao I tiña a intención de que Constantino convertésese en Almirante Xeral da Frota Rusa, e con isto en mente decidiu que Fiodor Litke fose o titor do seu fillo. Litke, que había circunnavegado o mundo á idade de vinte, era un valoroso e audaz home, sen temor de réplica ou delito, e dotou ao seu alumno destas calidades. Adestrou ao raparigo en ciencias navais e encheu a súa cabeza con contos do mar, gañando a amizade do novo para toda a vida.Charlotte Zaepvat, Romanov Autumn, p. 67
Os idiomas foron unha parte importante da educación de Constantino. Aprendeu ruso, inglés, alemán e francés. A medida que crecía, aumentaba a súa experiencia nas matemáticas, as ciencias, as estatísticas, e a administración pública. Tamén recibiu principios militares. Constantino gozaba da música, aprendendo a tocar o piano e o violoncello. Gustáballe o debuxo e tiña un grande aprecio polas artes. Converteuse nun entusiasta lector e a súa fascinación por Homero levoulle a traducir a Odisea do alemán.
En 1835, Constantino acompañou aos seus pais a Alemaña, ao oito anos de idade ensínaselle a levar un diario. A esta idade tamén se lle dota dun pequeno iate, co que pode navegar entre Peterhof e Kronstadt, pasando os seus días no mar e regresando a casa pola noite. En 1836, acompañado por Litke, embarcouse nunha longa expedición de vela e, por último, déuselle o mando da fragata Hércules, baixo a supervisión de Litke. Durante a súa formación, Constantino foi tratado como un cadete máis, até o punto de que se lle dispensou do seu título de gran duque. Do mesmo xeito non se libraba das gardas, nin sequera pola noite, nin choiva nin tormenta. Á idade de dezaseis promovéuselle ao rango de capitán e desempeñou o cargo de comandante na fragata Ulises, visitando diferentes portos ao longo do golfo de Finlandia e embarcando unha xira no sur que incluíu o Mediterráneo.
O estímulo e a orientación da súa tía, a gran duquesa Helena Pavlovna de Rusia, foi outra importante influencia na educación de Constantino. Elena tomouno baixo o seu amparo, ampliando o seu gusto en literatura e en música e instruíndoo nas últimas ideas científicas. Ela era ben coñecida polas súas ideas liberais e exerceu unha grande influencia nas opinións políticas do seu sobriño. En virtude da influencia de Litke, Constantino comezou as súas incursións na vida oficial, tendo o patrocinio da nova Sociedade Xeográfica Imperial, subordinada ao Ministerio do Interior, que foi o fogar dun gran número de burócratas liberais, incluídos Nikolai Miliutin.
Matrimonio right|miniatura|304x304px|O gran duque Constantino Nikolaevich de Rusia coa súa familia (de esquerda a dereita): gran duque Demetrio Constantinovich; un cabaleiro descoñecido; no chan o gran duque Constantino Constantinovich; sentados a gran duquesa Alexandra e o gran duque Constantino Nikolaevich levando en brazos ao gran duque Viacheslai; e de pé tras eles, a gran duquesa Olga Constantinovna e o gran duque Nicolás Constantinovich. Os membros masculinos da familia Romanov eran famosos pola súa boa aparencia e a súa altura, pero Constantino era máis ben baixo e feo. Foi descrito por un observador: "A súa tez era cetrina, a cor do seu pelo máis ben neutral, e aseméllase á area da beira do mar. Os seus ollos eran de cor gris, de ilusión, e pechábanos un enorme nariz de madeira parecida ao esquema grego do seu pai". Tiña unha gran voz, imposta por unha personalidade e modos bruscos. Cun temperamento rápido, Constantino era un home difícil e, a miúdo, desagradable.
En 1846, a irmá de Constantino, a gran duquesa Olga, casou co príncipe herdeiro Carlos de Württemberg. Marchou con ela a Stuttgart, dirixíndose despois a Altenburgo, onde coñeceu á princesa Alexandra de Saxonia-Altenburg. Os seus pais organizaran o encontro pensando que Alexandra podería ser un bo partido para Constantino. Alexandra é sorprendentemente fermosa, alta e delgada e Constantino estivo inmediatamente disposto a casar con ela. "Non sei o que está a sucederme. É coma se fose unha persoa completamente nova. Só un pensamento móveme, só unha imaxe chea os meus ollos: sempre e só ela, o meu anxo, o meu universo. Realmente creo que estou namorado. Con todo, que pode dicir?. Só fai unhas poucas horas que a coñezo e xa estou até apaixonado até as orellas".King and Wilson, 12
Constantino tiña dezanove anos, tres máis que Alexandra, tendo que esperar dous anos máis para casar. O 12 de outubro de 1847, ela chega a Rusia. En febreiro convértese á fe ortodoxa rusa, tomando o nome de Alexandra Iósifovna. casaron seis meses despois, o 11 de setembro de 1848 no Palacio de Inverno. Ambos eran grandes melómanos: el tocaba o violoncello e ela o piano. Formaron unha boa parella, e nos primeiros anos do seu matrimonio, dedicáronse enteiramente o un ao outro, levando unha feliz vida matrimonial.
Nos anos seguintes tiveron seis fillos. A parella recibiu o Palacio de Mármore en San Petersburgo como agasallo de voda dos seus pais, e o de Strelna, no Golfo de Finlandia, como retiro da capital. Un ano despois do seu matrimonio Constantino herdou do seu tío, o gran duque Miguel Pavlovich, o Palacio Pávlovsk, e á morte da súa nai, o palacio de Oreanda, en Crimea.
Carreira temperá En 1849 como un mozo oficial, Constantino tomou parte nunha campaña de axuda aos austríacos para sufocar un levantamento en Hungría. Era o seu primeiro conflito militar auténtico. Tomou parte en tres enfrontamentos perigosos, que son obxecto do lume inimigo. Pola súa valentía recibiu a Cruz de San Xurxo. Durante esta campaña, escribiu ao seu pai, que mantivo que foron os mellores informes que recibiu. Un ano máis tarde, foi nomeado membro do Consello de Estado.
En 1853, o tsar Nicolao I fíxoo Almirante Xeral da Armada Imperial e xefe do Departamento da Armada Imperial. Nesta posición, foi encargado da reforma da mariña, que permanecera sen cambio algún desde a época de Pedro I o Grande. Gobernando esta arcaica frota, Constantino puido ver a necesidade de reformas nela, principalmente a través da catástrofe da guerra da Crimea. No medio do conflito morre o seu pai, e Constantino aconsellou ao seu irmán, Alexandre II a procura da paz nunha guerra xa perdida. A principios de 1856, acompañou ao tsar a Crimea para ver de primeira man a devastación da guerra. Tras estas primeiras experiencias militares, Constantino comprendeu o horror da vida do exército e a futilidade da guerra. A partir de entón, foi un home de paz, a pesar do seu grande interese pola mariña, e mantivo un punto de vista político progresista. Existía unha estreita relación de traballo entre os dous irmáns, o que o fixo inspirador de moitas reformas. Constantino tamén participou nunha misión diplomática a Napoleón III de Francia.
Reforma naval Os plans para a reforma naval que Constantino levou a cabo comezaron no inicio do reinado do seu irmán. Visitou Inglaterra e Francia en 1857 para estudar as mariñas modernas. Deuse conta de que Rusia era unha potencia militar inferior, e realizou esforzos concertados para modernizar a frota rusa. Baixo as súas ordes, as vellas fragatas de madeira equipadas con canóns foron substituídas polos novos buques de ferro e aceiro equipados con moderna artillaría. A partir de 1857 supervisou a construción dun amplo programa que transformaba completamente a Armada Imperial e convertíaa de feito nunha superpotencia mundial. En virtude dos seus plans, a frota do Báltico recibiu 18 acoirazados, doce fragatas, canon e 100 barcos, mentres que a frota do Pacífico viuse reforzada con doce novos buques blindados, nove buques de transporte e catro fragatas. Só a frota do Mar Negro foi descoidada, en gran medida debido ás restricións ás que foi obrigada Rusia trala guerra de Crimea. Con todo, engadiu dezanove buques novos, o máximo permitido para o Imperio.
O espírito da reforma de Constantino tiña que facer fronte a un exceso de burocracia que obstaculizaba cada cambio. "Quero carpinteiros e mariñeiros, non multitudes de empregados", dixo. Foi enérxico e decidido. Como impulsou a Armada, participou na reforma dos colexios navais e militares, así como investigou a fondo a corrupción do exército e revisou as leis da censura. Brusco, rápido e impetuoso ante calquera persoa que se opuxese a el, podía crear problemas que intimidaban ao seu máis sensible irmán máis vello.King and Wilson, 32.
Como é habitual nos reformadores, Constantino era á vez encomiado e desprezado. Un crítico chamouno "o máis intelixente e capaz dos irmáns de Alexandre II", pero declarou que era "demasiado egocéntrico para ter un verdadeiro interese no benestar dos demais". Con todo, o labor da Constantino sería duradeira na Mariña Imperial rusa. Baixo o seu mandato foi reconstruído e fortalecido, con novos blindados, buques de vapor que substituíron as vella fragatas de madeira do reinado do seu pai. Deixou a Rusia co terceiro maior poder marítimo do mundo, unha forza naval recoñecida pola súa forza e temida pola súa forza disciplinado.
Emancipación dos servos A reforma máis importante de todas as que emprendeu foi a emancipación dos servos, unha política impopular dentro de importantes sectores da nobreza. Cando a comisión encargada diso mostrou os problemas e dificultades, Alexandre II pediu a Constantino que se sumase á comisión en setembro de 1857. Mentres o tsar non era un home seguro de si mesmo, o seu irmán máis novo mostrábase máis enérxico e tépedo, e traíalle sen coidado o que os outros puidesen pensar del.
En 1858 o grupo central da comisión de emancipación, que incluía aos membros máis progresistas, Constantino, Lanskói, Iakov Rostovtsev, Nikolai Miliutin e os seus aliados, substituíron a comisión orixinal. Incluso entón, o progreso seguía sendo lento, xa que varios membros opuxéronse ás maneiras bruscas do gran duque.John Van der Kiste, The Romanovs, 1818-1959, 27.
Ninguén no comité atrevíase a discutir con Constantino, que utilizou todos os medios posibles para acabar cos freos do progreso. Enfrontou ao grupo de representantes, que quedou dividido entre reformistas dedicados á promulgación inmediata das reformas do emperador, e un grupo de representantes da aristocracia conservadora que con vehemencia se opuxo á emancipación dos servos.King and Wilson, 33. Constantino mostrábase particularmente altivo nas numerosas protestas da aristocracia contra o seu plan. O posto era difícil e as presións que tivo que soportar o gran duque. Os seus inimigos responderon ridiculizándoo e lanzando chismes velenosos: "Constantino", dixeron, "é demente, o resultado dun exceso de masturbación".King and Wilson, 34.