As covas e adegas de Seadur son un conxunto de 81 adegas e covas escavadas na ladeira do lugar de Seadur, na parroquia de Seadur (Larouco, comarca de Valdeorras). Serviron para elaborar o viño nas adegas e para conservalo nas covas, a salvo das altas temperaturas do verán, e na época da filoxera tamén para conservar os sarmentos das cepas ata o momento do enxerto. En 2026 foron declaradas Ben de Interese Cultural na categoría de lugar de valor etnolóxico e co nivel de protección integral. Localización O conxunto sitúase na parte alta do lugar de Seadur, orientado cara ao norte e separado das terras de cultivo e das viñas por un regato. O eixe principal é o camiño do Regueiro, que sobe desde a praza e no que se atopan 46 covas, tres delas nun camiño lateral á beira do regato. Na parte máis alta da montaña hai outras 13, comunicadas por dous camiños; outras 20 sitúanse no camiño de Arriba, que vai cara ao oeste, e da praza nace a rúa da Touza, con dúas máis. A arquitectura tradicional das adegas oculta o volume enterrado da cova, que non se intúe desde o exterior.
Historia Non existe documentación que refira a orixe das covas de Valdeorras nin, en concreto, das de Seadur, pero a súa existencia pode inferirse do Catastro do marqués da Ensenada, de mediados do século XVIII, que rexistra un pequeno grupo de adegas e lagares. Segundo a declaración de ben de interese cultural, o conxunto actual quedou configurado por dous feitos posteriores: a chegada do ferrocarril a Valdeorras e a filoxera.
O 1 de setembro de 1883 inaugurouse a liña Palencia - A Coruña, que pasa pola comarca e favoreceu as vendas dos viños da zona; a necesidade de conservalos, porque as altas temperaturas do verán podían estragalos, fixo necesarias as covas. A filoxera, que a partir de 1882 arrasou máis de 1000 hectáreas de viñedo, tivo tamén unha influencia que se considera fundamental na escavación de covas novas: as súas condicións térmicas e de humidade eran idóneas para conservar os sarmentos ata o enxerto nos patróns americanos, máis resistentes á praga, e a venda destas plantas permitiu recuperar as viñas.
Arquitectura
Adega e cova A unidade máis completa componse de dous volumes en liña: a adega e, escavada na terra a continuación, a cova. O viño elabórase na adega coa uva das viñas dos arredores e, cando está listo e suben as temperaturas, lévase conservar á cova. A adega pode estar unida á cova, formando unha antecova, ou noutro lugar. Ten planta cuadrangular, de media 5 m de ancho, 8 m de largo e 3,5 m de alto, e é un espazo multifuncional onde se combinan as tarefas do viño e o lecer.
O corpo principal da cova é o corredor, escavado en bóveda de canón con arcos de medio punto, apuntados, rebaixados ou peraltados segundo o terreo. Ten entre 2,5 e 3 m de ancho e entre 3 e 4 m de alto, e as covas máis longas superan os 14 m. A ambos os dous lados abríronse nichos abovedados, de media 1,80 m de ancho e 1,50 m de fondo, para aloxar as cubas e os toneis; uns elementos chamados canteiros, de entre 20 e 50 cm de alto, elevan as cubas sobre o chan para garantir a ventilación. Nalgunhas covas hai ademais un respiradoiro, un conduto vertical de 30 ou 40 cm de diámetro que sobe 7 ou 8 m ata o exterior, á maneira dunha cheminea: forza a circulación do aire, libera os gases da fermentación e aproveita a xeotermia.
Materiais e técnicas construtivas As solucións construtivas son sinxelas e emprégase material do lugar. Os muros de carga perimetrais teñen entre 60 e 80 cm de grosor e son de cachotería de granito, asentada en seco, ou de xisto; as portas, amplas e de dobre folla, permitían entrar as cubas e os carros na vendima, e as cubertas apóianse en vigas de castiñeiro. A cova escávase perpendicular á entrada, primeiro o corredor e despois os nichos, e onde o terreo non é resistente reforzase con bóvedas, arcos ou lintéis de granito, lousa ou madeira. Como na zona conflúen terreos moi diferentes en pouco espazo, cada un esixe solucións construtivas particulares.
Tipoloxías O conxunto presenta tres tipoloxías. Hai 28 exemplares de dous volumes, adega e cova, comunicados no mesmo nivel. Outras 26 son covas dun só volume escavado na rocha, con acceso directo ao corredor e ata catro nichos laterais; son as máis sinxelas e as máis en desuso. As 27 restantes son adegas exentas, cunha parede frontal de rocha coroada por un muro de cachotería que sobresae uns 50 cm por riba do tellado e forma un peto rematado con lousas.
Usos Segundo a declaración, unha boa parte das covas segue empregándose para o viño coa uva das viñas dos arredores e case todas teñen un uso lúdico, para merendas e xuntanzas de amigos; tamén son lugar de encontro social, familiar e veciñal. Na Semana Santa a Asociación de Coveiros organiza a Ruta das covas de Seadur, na que se poden visitar todas as covas e adegas, probar o viño do ano e escoitar música tradicional.
Protección A Dirección Xeral de Patrimonio Cultural incoou o procedemento para declarar o conxunto ben de interese cultural inmoble, na categoría de lugar de valor etnolóxico e con nivel de protección integral, mediante a resolución do 10 de marzo de 2025. A incoación anotouse preventivamente no Rexistro de Bens de Interese Cultural de Galicia, aplicouse de xeito inmediato e provisional o réxime de protección desta figura e fixouse un prazo máximo de 24 meses para resolver o expediente.
O Decreto 28/2026, do 30 de marzo, declarou ben de interese cultural o conxunto tras a deliberación do Consello da Xunta dese día. No expediente constaban os informes favorables e motivados de dúas institucións consultivas e non se presentaron alegacións no período de exposición pública. A Xunta precisa que os informes foron os do Consello da Cultura Galega e o do Museo do Pobo Galego, que recoñecen un valor cultural sobranceiro ao lugar.
O decreto establece que o Concello de Larouco debe redactar un plan especial de protección, que pode substituír por determinacións suficientes no seu planeamento xeral, e que deberá incluír un catálogo exhaustivo cando menos das 81 covas e adegas. Mentres non se aprobe, a concesión de licenzas exixe a autorización da consellería competente. As intervencións no ben e no seu contorno de protección requiren autorización previa da Dirección Xeral de Patrimonio Cultural. A delimitación do ben é un polígono que abrangue todas as covas e segue os límites naturais, os camiños e as parcelas.
Valoración cultural A declaración destaca que o viño forma parte da identidade cultural local e que as covas son un tipo de edificación que en Galicia se atopa fundamentalmente en Valdeorras. Están integradas no territorio con materiais naturais da zona e poden estudarse como referentes de construción bioclimática polo seu uso da terra e do aire. Valora tamén a súa autenticidade: son mínimas as alteracións das edificacións tradicionais e escasas as afeccións por materiais modernos ou por cambios de alturas e volumes. O estado de conservación considérase aceptable, porque moitas construcións seguen en uso, aínda que un 30 % precisaría labores de mantemento e conservación.
Notas
Véxase tamén
Ligazóns externas Decreto 28/2026, do 30 de marzo, de declaración no Boletín Oficial del Estado. Decreto 28/2026 no Diario Oficial de Galicia (núm. 70, do 16 de abril de 2026).
Categoría:Larouco Categoría:Bens de Interese Cultural de Galicia Categoría:Covas de España Categoría:Adegas de Galicia