miniatura|O Decreto de Graciano, obra de dereito canónico do monxe xurista e profesor de teoloxía Graciano. O Decreto de Graciano (en latín Decretum Gratiani ou Concordia discordantium canonum,é unha obra pertencente ao dereito canónico que, como indica o seu título, trata de conciliar a totalidade das normas canónicas existentes desde séculos anteriores, moitas delas opostas entre si.Friedrich Heyer, "Der Titel der Kanonessammlung Gratians" (O Título da Colección de Canons de Graciano). O seu autor foi o monxe xurista GracianoTerence McLaughlin, Summa parisiensis ad C., q., d. p. c. et C., q., c. de "Summa Parisiensis on the Decretum Gratiani" (Summae Parisiensis no Decreto de Graciano) de Toronto. que o redactou entre 1140 e 1142 e constitúe a primeira parte da colección de seis obras xurídicas canónicas coñecida como Corpus Iuris Canonici.Enrique Gacto Fernández; Juan Antonio Alejandre García; José María García Marín. Manual Básico de Historia del Derecho - Temas y antología de textos. Lasex, SL. 2006. Páxinas 166-167.
O Decreto de Graciano representa un paso importante para a consolidación do Dereito da Igrexa católica na Alta e Baixa Idade Media. A obra, monumental na súa extensión, constitúe unha achega á unificación xurídica e trátase, por tanto, do froito da actividade doutrinal dun canonista e non dunha política lexislativa pontificia, camiño que viña sendo o máis utilizado ata entón para tal fin.
A pesar de que o Decreto non foi promulgado oficialmente (aínda que, segundo a tradición medieval, sería aprobado polo Papa Eugenio III), alcanzou unha gran difusión na práctica, non só pola súa indubidable utilidade senón pola autoridade propia dos textos que recollía: canons pertencentes a concilios tanto ecuménicos como locais, europeos, africanos ou asiáticos, así como textos das Sacras Escrituras, da Patrística e dalgunhas fontes romanas (na súa segunda versión). Alén disto, a obra foi comentada mediante glosas, destacando neste punto o labor do Papa Alexandre III.
Autor miniatura|Graciano, monxe xurista autor da obra. Graciano (tamén chamado Franciscus Gracianus, Jean Gratien, Johannes Gratianus, Gratiani, Giovanni Graziano en italiano ou Gratian en inglés) foi un monxe camaldulense, xurista e profesor de teoloxía de Boloña. As datas do seu nacemento e morte son descoñecidas e, aínda que se sabe que a súa vida transcorreu ao longo dos séculos XII e XIII, a súa biografía está suxeita a especulación.
Segundo a Crónica de Martin de Troppau, Graziano naceu en Chiusi della Verna, unha localidade toscana de Italia. De acordo con outras versións puido ser preto de Orvieto, na rexión italiana de Umbría. Graciano fíxose monxe en Camaldoli e despois dedicouse ao ensino de dereito no mosteiro de San Félix, en Boloña, consagrando a súa vida a estudar os canons eclesiásticos e elaborar o seu Decreto de Graciano.Noonan, John T.: “Gratian slept here” An uncritical summary of the traditional view is found in Carlo Mesini “Postille sulla biografia del Magister Gratianus, padre del diritto canonico”, Apolinar de La odisea Ao parecer serviuse da axuda dos seus discípulos no mosteiro de San Félix —especialmente de Paucapalea—, que continuaron a súa obra, engadíndolle incluso as chamadas Paleae.Gianfranco Ghirlanda, "El Derecho en la Iglesia Misterio de Comunión", Las Fuentes del Derecho Eclesiástico. Os seus logros no campo do Dereito canónico convertérono nunha eminencia na época e xunto ao prestixio de Irnerioen o campo do Dereito Civil converteron a Boloña no centro do estudo do Dereito por excelencia. Grazas a ambos, tras a proliferación de universidades por toda Europa o Dereito convértese nunha ciencia xurídica independente da Retórica e difúndese por todo o continente, sendo o epicentro de devandita revolución a mesma Universidade de Boloña.
A data, causa e o lugar da súa morte tamén se descoñecen. Probablemente sobreviñéselle antes do III Concilio de Letrán (1179), xa que segundo as crónicas, "sente a ausencia do Mestre", como o chamaban entón. Tamén se descoñece o lugar onde está enterrado aínda que Boloña reivindica a devandita honra e edificou un monumento funerario a Graciano na basílica de San Petronio.
A súa biografía está suxeita a discusión xa que se puido demostrar que a biografía tradicional que nos chegou é falsa no seu maior parte, chegando mesmo a dubidarse de que fose monxe (nas crónicas de Richard Howlett sobre Roberto de Torigni revélase que este afirmaba que Graciano era o bispo de Chiusi) e outros cronistas sitúano como conselleiro do papa Inocencio II (1130-1143) ou de Eugenio II (1145-1163), aínda que o seu estado de monxe está apoiado pola maioría da doutrina.Kenneth Pennington, “Medieval canonists: a bibliographical listing,” to appear in Kenneth Pennington and Wilfried Hartmann, eds., Historyof Medieval Canon Law (Washington, D.C.Richard Howlett, "The Chronicles of the Reigns of Stephen, Henry II and Richard I. The Chronicle of Robert of Torigni" (As Crónicas dos Reinos de Estevo, Henrique II e Ricardo I. A Crónica de Roberto de Torigni).Peter Landau, “Gratian,” in Theologische Realenzyklopädie (Berlin )Peter Landau, “Gratian”, en "Theologische Realenzyklopädie" (A Enciclopedia Teolóxica) de Berlín.Peter Landau, "Quellen und Bedeutung des gratianischen Dekrets" (Fontes e importancia do Decreto de Graciano) e "Studia et documenta historiae et iuris" (Estudos e Documentos de Historia do Dereito).Stephan Kuttner, "Gratien", no "Dictionnaire d’histoire et de géographie ecclésiastiques" (Dicionario de Historia e Xeografía Eclesiásticas) de París.Stephan Kuttner, "Research on Gratian: acta andagenda" (Investigación sobre Graciano: Acta Andagenda) en "Proceedings of the Seventh International Congress of Medieval Canon Law" (Os Procedementos do Sétimo Congreso Internacional de Dereito canónicoMedieval) da Cidade do Vaticano. Pola contra si se sabe con total certeza que foi o autor da Concordia discordantium canonum.
Estrutura do texto A obra, que é unha colección duns 3800 textos que recollen e sistematizan o Dereito canónico anterior (ver Fontes), está estruturada en tres partes.Anders Winroth, "The Making of Gratian’s Decretum" (A Elaboración do Decreto de Graciano), Nova York. miniatura|Exemplar do manuscrito orixinal
Distincións A primeira, Distincións, divídese en 101 apartados: Definicións sobre dereito divino e de costumes, dereito positivo e natural. Unha exposición sobre as diferentes fontes utilizadas sobre dereito canónico: dereito escrito, decretos conciliares, decretales papais e dereito romano. Unha exposición sobre o clero (regular e secular): oficios, dereitos e deberes e condicións de acceso. Unha exposición sobre os bispos.
Causae A segunda parte, Causae, divídese en 36 apartados e aborda os grandes temas do dereito canónico da época: a simonía, o nomeamento e derrogación de bispos, a duración dos cargos dos membros do clero e a súa derrogación, a herejía e a excomuñón, etc. Para iso formula as Quaestiones en forma de subapartados. As cáusae revelan supostos de Dereito que se desenvolven mediante o método Sic et non elaborando preguntas e respostas. Isto outorga un gran carácter didáctico á obra asemellando cada cáusae a un exemplo que dita un profesor aos seus alumnos:
Destaca o apartado 2 C.33 no que se aborda, utilizando o método de interpolación, o tema da penitencia, que é dividido en seis distincións, tomando unha estrutura parecida á parte terceira.
De consecratione A terceira parte que se titula De consecratione, divídese en cinco Distincións, e utiliza o método de interpolación. Trata sobre a consagración das igrexas, a celebración da misa, dos ritos do bautismo e a confirmación, e do xaxún. É a máis curta do tres partes e o seu fin é estandarizar os eventos eclesiásticos máis importantes.
Método miniatura|A ornamentación mestúrase continuamente co texto, trazo común na toda a literatura da Alta Idade Media. Graciano recorre á técnica dialéctica do sic et non elaborada por Pierre Abélard. Este método escolástico baséase na formulación de preguntas concretas coa súa posterior resolución na cal se conclúe con si ou un non. O título, Concordantia discordantium canonum, pode ser elixido polo propio Graciano, referíndose ao método adoptado: agrupar os canons por temas e autores achegando un comentario (dictum) en visas de conciliar as posibles diferenzas existentes. Na sección de Causas, procede da mesma maneira para cada unha das 36 «causas»: crea unhas certeiras preguntas sobre un mesmo problema, respondéndoas con fragmentos extraídos dos textos utilizando nalgunhas ocasións (aínda que será o método máis común en De consecratione) o método de interpolación. Xa sexa porque se precise unha interpretación ou porque exista unha contradición, Graciano recorre de novo aos dictum.
Finalmente o método de exposición resulta sobradamente didáctico e inmediatamente utilizable nas universidades de dereito de nova creación tras a súa afirmación como ciencia independente da Retórica. Graciano recoñece o valor relativo das diferenzas das fontes e introduce a idea de xurisprudencia no dereito canónico, ademais de dotalo dun valor notablemente práctico e útil para a súa aplicación. Por todo iso aínda que a súa obra non se considerou oficial, o seu uso estendeuse por toda Europa e a través da historia, considerándose hoxe día a Graciano como a maior influencia do dereito canónico moderno.
Versións miniatura|Dentro das numerosas copias do manuscrito orixinal segundo Anders Winroth pódense distinguir dúas versións Segundo o historiador Anders Winroth, perito no tema, publicáronse dúas versións distintas do Decretum GratianiAnders Winroth, "The Two Recensions of Gratian’s Decretum" (As dúas versións do Decreto de Graciano) publicado en "Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte, kanonistische Abteilung 83" (Revista da Corporación Savigny para a Historia do Dereito Canónico, departamento 83), 1997.: A primeira versión foi redactada entre 1140 e 1142. É un traballo máis coherente e analítico, cun carácter máis doctrinal, e por iso máis extenso. Pénsase, segundo as crónicas manuscritas de Roberto de Torigny, que esta versión orixinal non contiña as consecratione.John T. Noonan, "Gratian Slept Here" (Graciano Durmiu Aquí), un estudo sobre a crónica de Carlo Mesini que redacta unha biografía do Magister Gratianus, padre del diritto canonico.Kehr, "Italia pontificia"Ferdinando Ughelli, "Italia Sacra Sive de Episcopis Italiae. A segunda versión data de 1150 e tómase como unha revisión da primeira. Pon unha énfase moita maior na primacía papal en sintonía coa corrente unificadora do momento que se desenvolvía no contexto do dereito canónico altomedieval. Ademais incluía extractos de dereito romano, mentres que o primeiro non garda relación con esta xurisprudencia. Anders Winroth establece tamén unha doutrina segundo a cal a segunda versión do texto corresponde a outro autor, que el denomina "Gratiani II" (Graciano II), con todo a súa teoría non é compartida de maneira extensa entre os historiadores especialistas e investigadores.Anders Winroth, "Making of Gratian's Decretum, The Cambridge Studies in Medieval Life and Thought: Fourth Series" (Elaboración do Decreto de Graciano, os Estudos de Cambridge en Vida e Pensamento Medievais: cuarta edición), Universidade de Cambridge, 15 de febreiro de 2005.
Fontes miniatura|Fragmentos da concordia discordantium canonum miniatura|Fragmentos da concordia discordantium canonum