Agustín Gamarra Messía foi un políticu y militar peruanu que foi Presidente de Perú en dos causes: de 1829 a 1833 y de 1839 a 1841. El so últimu periodu nun pudo completalo pos finó na batalla de Ingavi, en Bolivia, mientres l'últimu intentu d'amestar dicha república al Perú, que foi una de los sos más acentuaes obsesiones polítiques. Gobernó tamién a títulu provisional en 1829 y de 1838 a 1840. Encarna la figura del caudiellu militar ambiciosu con activa participación na vida política peruana mientres les primeres décades de la República.
Biografía
Fíu de Fernando Gamarra, escribiente español, y de Josefa Petronila Messía, indíxena de modestu trubiecu,Estos datos de los sos padres provienen de Manuel de Mendiburu, nel so Diccionariu históricu-biográficu de Perú …] Parte primer (Tomu IV. Lima, 1880). José de la Riva Agüero (Pruvonena), siguiendo a Irrisari, afirma que'l so padre yera'l cura Zaldívar ([https://books.google.com.pe/books?id=phyOMEi_RQwC&dq=documentos+historia+peru&source=gbs_navlinks_s Memories y documentos pa la historia de la independencia de Perú…. París, 1858); por eso dellos periódicos enemigos de Gamarra llamar "Fray Agustín Zaldívar".nació nel Cuzco y empecipió los sos estudios nel Colexu de San Buenaventura de los flaires franciscanos y depués cursó Cánones nel de San Francisco. Pero abandonó la carrera relixosa y optó pola militar, enrolándose nes files realistes en 1809.
Allegó a les campañes y batalles nel Alto Perú contra los exércitos arxentinos sirviendo so les órdenes de José Manuel de Goyeneche, Joaquín de la Pezuela, Juan Ramírez Orozco y José de La Serna. Actuó tamién na represión de la rebelión de los hermanos Angulo y Mateo Pumacahua (1814) y contra les guerrilles d'orixinarios del Alto Perú llogrando ganar a la Republiqueta de Larecaja. Xubió por tolos pasos inferiores hasta'l grau de teniente coronel. Pero arreyóse-y dos veces en combalechadures entamaes polos patriotes y foi unviáu a Lima en 1820.
Poco dempués sumóse a la causa de la Independencia enrolándose nel Exércitu Llibertador de José de San Martín. Tuvo depués en dos espediciones unviaes a la sierra central y na desafortunada campaña d'Ica (1822). Mientres la Segunda Campaña d'Entemedios figuró como segundu del xeneral Andrés de Santa Cruz (1823). Cola llegada de Bolívar y l'exércitu grancolombiano, foi nomáu Xefe del Estáu Mayor y como tal destacó na batalla d'Ayacucho (1824). Foi nomáu Prefeutu del Cuzco y Xefe del Exércitu del Sur. En 1828, invadió Bolivia; robló con dicha nación el Tratáu de Piquiza y foi nomáu Mariscal.
So les órdenes del Presidente de Perú José de La Mar participó na Guerra contra la Gran Colombia como Comandante xeneral del Exércitu peruanu, pero naguó'l poder y cuntando cola complicidá de los xenerales Antonio Gutiérrez de la Fuente y Andrés de Santa Cruz, derrocó a La Mar en plena guerra. Asumió entós la Presidencia de Perú y darréu robló la paz cola Gran Colombia per mediu del Tratáu Larrea-Gual. Esti primer gobiernu duró de 1829 a 1833 y caracterizóse pol so autoritarismu y pol so deséu d'integrar Bolivia al Perú. En 1834 provocó una rebelión de los sos partidarios contra'l gobiernu del eleutu Presidente Luis de Orbegoso; derrotáu, salió desterráu a Chile.
En 1835, cuando Orbegoso y Santa Cruz apautaron pa la realización de la confederación ente Perú y Bolivia, Gamarra opúnxose pero foi ganáu na Batalla de Yanacocha, teniendo que exiliase nuevamente (1835). Conspiró dende Chile contra la constituyida Confederación Perú-Boliviana encabezada por Santa Cruz ya integró la Segunda Espedición Restauradora empobinada pol xeneral chilenu Manuel Bulnes. Desembarcada la espedición nel Perú, Gamarra intervieno como Direutor Xeneral d'operaciones na campaña militar que remató cola derrota de los confederaos na batalla de Yungay, tres la cual fuxó Santa Cruz y remató la Confederación (1839). Gamarra exerció provisionalmente la presidencia de Perú, hasta que'l Congresu aconceyáu en Huancayo ratificar como Presidente Constitucional de Perú. Esti segundu mandatu duró de 1839 a 1841. Volvió intervenir en Bolivia, pero foi derrotáu y muertu na batalla de Ingavi (18 de payares de 1841).
Biografía ampliada
Al serviciu de les armes españoles (1809-1821)
Gamarra se enroló en 1809 como cadete nel exércitu realista qu'apuntaba'l xeneral arequipeño José Manuel de Goyeneche contra'l movimientu lliberal empecipiáu en La Paz y pocu dempués en Buenos Aires (1810). Pasó al Alto Perú y combatió na batalla de Guaqui (1811), mientres la cual tuvo un comportamientu que lu fixo acreedor al grau de Subteniente. Tuvo dempués so les órdenes del xeneral Pío Tristán nos alcuentros adversos de Tucumán (1812) y Salta (1813); y a les órdenes del xeneral Joaquín de la Pezuela nos trunfos de Vilcapuquio y Ayohúma (1813).
Ostentando yá'l grau de Capitán y nes files del Reximientu Nᵘ1 (formáu dafechu por persones de Cuzco), solicitó sumase a les fuercies que'l xeneral Juan Ramírez Orozco apuntaba contra'l movimientu revolucionariu qu'empobinaron nel Cuzco los hermanos Angulo y el brigadier Mateo Pumacahua en 1814. La espedición realista coló dende Oruro hasta entrar victoriosamente en La Paz y depués n'Arequipa. Gamarra foi xubíu a Teniente Coronel el 7 de xineru de 1815 y allegó depués a la batalla de Umachiri (11 de marzu de 1815), sangrientu alcuentru que punxo términu al movimientu patriota empezáu nel Cuzco.
Gamarra integró la Xunta de Purificación encargada de xulgar y castigar a los participantes de la revolución del Cuzco, pero pola so actitú benévola foi escluyíu del tribunal. Asocedía qu'ente los patriotes escorríos figuraben dellos de los sos amigos y conocíos. Prudencialmente confióse-y un puestu alministrativu, na contadoría provincial de Puno, pero al poco tiempu encargóse-y combatir a les guerrilles altoperuanas, a les qu'amenorgó pola fuercia de les armes y ufiertándo-yos indultu. Sicasí, al terminar la so misión, el so batallón foi desarticuláu (ochobre de 1816) y foi acusáu ante'l virréi Pezuela pol so superior, el xeneral español Mariano Ricafort. Magar ello, el Virréi xubir a la clase de Coronel y destacar a la provincia altoperuana de Tarija cola misión de pacificarla, en mayu de 1817.
Tando nel Alto Perú foi acusáu d'afalar una combalechadura nel cuartel xeneral de Tupiza, que tenía d'empecipiase cola prisión de los mandos españoles, pa colar depués escontra La Paz y Cuzco coles mesmes que la Espedición Llibertadora de San Martín llegaba a la mariña peruana. Nun se-y pudo probar nada, y optóse por treslladalo a Lima, xunto col tarrecíu segundu batallón del Reximientu Nᵘ1, del que yera xefe. Llegáu a la capital (payares de 1820), foi desaposiáu del mandu del so batallón y designáu como ayuda de campu del virréi José de La Serna. La so ascendente carrera militar nel exércitu realista paecía acabada, pero abría otra opción pa él.Tauro 1973, páx. 65 al 67.
Nes files patriotes (1821-1825)
Punxo fin a la so fidelidá a la monarquía española, cuando xunto con otros oficiales y soldaos presentóse ante'l cuartel xeneral de San Martín en Retes, el 24 de xineru de 1821, incorporándose asina al exércitu emancipador.
Foi unviáu a la sierra central cola misión de formar un exércitu regular sobre la base de les montoneras qu'actuaben na rexón. Llegó a Jauja, pero foi-y difícil cumplir la so misión pos los reclutes yeren ronciegos a la disciplina militar. Sía comoquier llogró la formación de dos unidaes de combate: el Batallón Lleales y l'Escuadrón de Granaderos de Perú. Treslladar a Pasco, con instrucciones de nun comprometese n'aición dalguna tando en desventaxa, pero una avanzada de la so división foi sorprendida y derrotada pol exércitu realista comandado por Mariano Ricafort, el so antiguu cimeru (abril de 1821).
Nuna segunda campaña a la sierra central sirvió como Xefe d'Estáu Mayor del xeneral arxentín Juan Antonio Álvarez de Arenales, quien -y comisionó sorprender al xeneral realista José Carratalá, quien se topaba nel pueblu de Concepción, cerca de Jauja. Gamarra nun pudo cumplir cola misión y retiróse a Jauja, en mayu de 1821. Arenales se enfureció a tal puntu con Gamarra, que llegó inclusive a pidir a San Martín la so separación del exércitu.
Ocupada Lima pol exércitu llibertador, Gamarra treslladar a la capital onde participó del entusiasmu xeneráu pola Proclamación de la Independencia del 28 de xunetu de 1821 y tuvo ente los gallardoniaos cola Orde del Sol. De siguío, como Xefe d'Estáu Mayor, integrar al destacamentu patriota comandado pol xeneral Domingo Tristán que foi unviáu escontra'l sur, cola misión d'ocupar Cañete y Ica. Pero al llegar al valle de Ica fueron atacaos pol exércitu realista de Canterac y sufrieron un seriu revés na batalla de la Macacona (7 d'abril de 1822), arriendes de lo cual Gamarra foi enxuiciáu, siendo suspendíu de la milicia por cuatro meses. thumb|right|250px|La Batalla d'Ayacucho, onde Gamarra participó como Xefe d'Estáu Mayor del Exércitu Patriota. La so contribución militar a lo llargo de la campaña foi bien importante, pos conocía la xeografía del país. Metanes la convulsión política que travesaba'l Perú, José de la Riva Agüero foi nomáu Presidente de la República, a instigación d'un grupu de xefes del exércitu patriota (ente ellos Gamarra) remontaos en Balconín. Gamarra refugó'l ministeriu de Guerra que-y ufiertó Riva Agüero; sicasí foi xubíu a Xeneral de Brigada (8 d'abril de 1823) y partió xunto col xeneral Andrés de Santa Cruz a la Segunda Campaña d'Entemedios, contra los realistes del Alto Perú, que duró de mayu a setiembre de 1823 y concluyó ensin resultáu positiva pa los patriotes.
Siendo inminente la llegada de Simón Bolívar, Gamarra entainar a manifesta-y la so adhesión. Incorporar al Exércitu Llibertador, anque nun participó na batalla de Junín (6 d'agostu de 1824) por pertenecer a l'arma d'infantería que nun intervieno en dicha batalla. Pero sicasí, como Xefe d'Estáu Mayor foi unu de los artífices del trunfu alcanzáu na batalla d'Ayacucho (9 d'avientu de 1824), anque la so intervención nun foi mentada debidamente por Sucre nel parte unviáu a Bolívar, omisión que Gamarra enxamás perdonó. De toes formes, recibió l'ascensu a Xeneral de División en xineru de 1825.Tauro 1973, páx. 68.
Prefeutu del Cusco (1825-1827)
El 6 de febreru de 1825 foi nomáu por Bolívar como Prefeutu del Cusco y xefe militar de los departamentos del sur. Esi mesmu añu casar en Zurite con doña Francisca Zubiaga y Bernales, quien aportó a conocida col llamatu de «La Mariscala».
Como Prefeutu realizó un llabor ponderatible, pos encaloró darréu la resistencia qu'entá intentaben oponer dellos oficiales realistes. Esmolecióse amás por incentivar l'agricultura y por ameyorar los servicios asistenciales y de la Casa de la Moneda.
Tres el retiru de Bolívar y la cayida del réxime vitaliciu nel Perú (1827) caltener na Prefeutura y nel mandu del poderosu exércitu del sur, al serviciu del gobiernu del mariscal José de La Mar. Foi escoyíu diputáu por Lampa al Congresu Xeneral Constituyente de 1827.
Invasión a Bolivia (1828)