Francisco de Peñalosa (Talavera de la Reina, c. 1470 - 1 de abril de 1528) fue un sacerdote y compositor español del Renacimiento.
Datos biográficos Nació en Talavera de la Reina alrededor de 1470, aunque algunos investigadores creen que nació entre 1464 y 1468. Se desconoce dónde adquirió sus estudios musicales y sacerdotales.
El 11 de mayo de 1498 fue nombrado capellán y cantor de la capilla del rey Fernando el Católico, puesto que ocupó hasta la muerte de este, en 1516. Su salario aumentó en mayo de 1503 a 30.000 maravedíes, el sueldo más alto pagado a un cantor de la capilla real. A partir de 1511, fue también maestro de música del infante y nieto de los Reyes Católicos, Fernando I de Habsburgo.
En 1506, fue nombrado canónigo de la Catedral de Sevilla, por petición real. Sin embargo, dicho nombramiento fue impugnado porque no residía en la ciudad y pasaron varios años hasta que el litigio se saldó a su favor en 1513. A partir de entonces, compaginó su puesto en la capilla real con el de la catedral sevillana.
Por un documento fechado el 4 de noviembre de 1517, se sabe por dos breves que Peñalosa se trasladó a Roma para ocupar un puesto en el coro de la capilla del papa León X. El 30 de agosto de 1518, permutó con su amigo Diego de Muros (más tarde, obispo de Oviedo) el puesto de canónigo en Sevilla por un arcedianato en Carmona. Tras la muerte del papa en 1521, se trasladó de nuevo a Sevilla y recuperó la canonjía en la catedral. Estando aquí contribuyó a la formación musical de Cristóbal de Morales, que se encontraba en dicha catedral como niño cantor del coro. Murió el 1 de abril de 1528 en Sevilla, y fue enterrado en la nave de San Pablo de la catedral sevillana.
Su obra Peñalosa fue uno de los compositores españoles más famosos de la generación anterior a Cristóbal de Morales. Es además el compositor del que se han conservado un mayor número de composiciones de todos los de su época. Se conservan de él 6 misas completas a cuatro voces, 2 incompletas, una de ellas ferial, unos 25 motetes, 3 lamentaciones, 7 magníficats, 5 himnos y 11 composiciones seculares con texto en castellano.
A continuación, se detallan las obras conservadas de Francisco de Peñalosa. Los códigos de la columna "Fuentes musicales" se especifican más abajo. Los de la columna "Grabaciones" se especifican en la sección "Discografía".
+ N.ºObraVocesForma musicalFuentes musicalesGrabacionesComentariosObras seculares 1 Alegraos, males esquivos 3 villancico CMP TAL 2 A tierras agenas 3 villancico CMP CMU, BIN, TAL 3 De mi dicha no se spera 3 villancico CMP TAL 4 El triste que nunca os vio 3 villancico CMP GIS, BIN, EGB, RON, TAL 5 Lo que mucho se desea 2 villancico CMP TAL 6 Los braços traygo cansados 3 villancico BAR LCT, LTB 7 Niña, erguideme los ojos 3 villancico CMP TAL 8 Por las sierras de Madrid 6 canción CMP GIS, BIN, REY, CMM, GOT, HES, SEM, KSH, CIB, TAL Ensalada en la que se cantan a la vez cuatro refranes tradicionales de diferentes canciones y una frase final en latín. 9 Pues vivo en perder la vida 3 villancico CMP TAL 10 Que dolor más me doliera 3 villancico CMP TAL 11 Tú que vienes de camino 3 canción CMP TAL Incompleta.Obras religiosasMotetes 12 Única est columba mea 3 motete TZ2 PCA, PEC, NYP 13 Nigra sum sed formosa 3 motete TZ2 PCA, SON, PEC 14 Adoro te, Domine Iesu Christe 3 motete TZ2 PCA, VEL 15 Ne reminiscaris, Domine 3 motete TZ2 PCA, COL, GOT 16 Sancta María, succurre miseris 3 motete TZ2 PCA, GOT, PEC, NYP 17 Pater noster qui es in caelis 4 motete TZ2, TOL PCA, CMM, FIG, TAL 18 Emendemus in melius 4 motete TZ2, TOLPCA, PEO 19 Sancta mater, istud agas 4 motete TZ2, TOL, SEV, BAR, GUA TOR, PCA, COL, REN, CAB, HIL, PEO, CSY En la fuente BAR se atribuye erróneamente a Josquin Des Pres. 20 Ave, verum corpus natum 4 motete TZ2 PCA, COL, PEO 21 O decus virgineum 4 motete TZ2 FIG 22 Inter vestibulum ac altare 4 motete TZ2, TOLPCA, VEL, HIL, PEO 23 O domina sanctissima 4 motete TZ2, TOL PCA, REN, MAJ, FIG, PEC 24 Precor te, Domine 4 motete TZ2, BAR, TOL PCA, COL, GOT 25 Deus, qui manus tuas 4 motete TZ2 PCA, PEO 26 Domine Iesu Christe qui neminem 4 motete TZ2 PCA 27 O domine, secundum actum meum 4 motete TZ2 PCA 28 In passione positus Iesus 4 motete TZ2, COI PCA 29 Ave, vera caro Christi 4 motete TZ2, CML PCA, COL, CMM, PEO 30 Ave, vere sanguis dommi 4 motete TZ2, COI, CML PCA, PEO 31 Ave, regina caelorum 4 motete TZ2 PCA, COL, REN, PEC 32 Tribularer, si nescirem 4 motete BAR, TOLPCA 33 Memorare, piissima opprobria 4 motete BAR, TOL, COI, SC1, SEV, T23, C32 Autoría dudosa. Las fuentes SC1, SEV y T23 se lo atribuyen a Pedro de Escobar, y la fuente TOL se lo atribuye a Peñalosa. 34 Versa est in luctum 4 motete TOL PCA, ORL, PEO 35 O bone Iesu, illumina 4 motete BAR, CMS, ORF, COI, T23, C32, C48, C53, VEN, CML MUN, SCH, CPE Autoría dudosa. La fuente BAR se lo atribuye a "Penyalosa"; la CMS, a Juan de Anchieta; la T23, a Antonio de Ribera, y la VEN, a Loyset Compère. 36 Transeúnte Domino Iesu 5 motete TZ2 PCA, TAL 37 Domine Jesu Christe qui hora diei 4 motete CMS, SEV, T23, TZ5, VAL, COI, C32, CML COL, CPE, VIA Autoría dudosa. Las fuentes CMS y SEV lo atribuyen a Juan de Anchieta, y la fuente TZ5, a Peñalosa.Magnificat 38 Magnificat primi toni 4 Magnificat TZ2, COI, CML 39 Magnificat tertii toni 4 Magnificat TZ2 PEC 40 Magnificat quarti toni I 4 Magnificat TZ2 HIL 41 Magnificat quarti toni II 4 Magnificat TZ2 42 Magnificat sexti toni 4 Magnificat TZ2 43 Magnificat octavi toni I 4 Magnificat TZ2 44 Magnificat octavi toni II 4 Magnificat TZ2 PECLamentaciones 45 Aleph: Quomodo obscuratum est 4 lamentación T23 46 Aleph: quomodo obtexit caligine 4 lamentación T23 NYP 47 Et factum est postquam 4 lamentación T23 NYPHimnos 48 Sanctorum meritis 4 himno T23 49 Iste confessor (O lux beata trinitas) 4 himno T23 50 Quae te vicit clementia (2a estrofa de: Jesu nostra redemptio) 4 himno T23 CMM 51 Sacris solemniis 4 himno T23 WES 52 Gloria laus et honor 4 himno TZ5 Misas y partes de la misa 53 Misa Ave María peregrina 4 misa T23 WES, TAL Es la única de las misas de Peñalosa compuesta sobre temas gregorianos. 54 Misa El ojo 4 misa T23, COI PEO 55 Misa Nunca fue pena mayor 4 misa T23 BIN, CMM, WES, CAP Compuesta sobre la melodía de la obra del mismo nombre que se halla en el Cancionero de Palacio, debida a Juan de Urrede. 56 Misa Por la mar 4 misa T23 57 Misa L'homme armé 4 misa T23 ORL (Credo), NYP (Gloria, Credo, Agnus Dei) 58 Misa Adieu mes amours 4 misa T23 59 Kyrie, Sanctus, Agnus Dei 4 misa TZ5 Misa ferial incompleta. 60 Gloria, Credo 4 misa T23 Misa incompleta. 61 Kyrie 3 Kyrie ORF 62 Kyrie 4 Kyrie TZ5 63 Kyrie in feriis 4 Kyrie TZ5 Autoría dudosa. Atribuido a Diego Montes o a Peñalosa.Otras obras de autoría dudosa o atribuidas erróneamente -- Sicut cervus 2 tractus TZ5 En la fuente TZ5 se atribuye a Peñalosa, pero en realidad es parte de una misa de difuntos compuesta por Johannes Ockeghem. -- Qui expansis TZ5 -- Qui prophetice TZ5 -- Christus Dominus factus est TZ5
Estas obras se encuentran en las siguientes fuentes:
Manuscritos:
BAR - Barcelona, Biblioteca de Catalunya, Ms 454 (Cancionero de Barcelona) (E-Bbc 454) ORF - Barcelona, Orfeó Catalá, ms. 5 (E-Boc 5) COI - Coimbra, Biblioteca Geral da Universidade, MS M.12 (P-Cug M.12) C32 - Coimbra, Biblioteca Geral da Universidade, MS M.32 (P-Cug M.32) C48 - Coimbra, Biblioteca Geral da Universidade, MS M.48 (P-Cug M.48) C53 - Coimbra, Biblioteca Geral da Universidade, MS M.53 (P-Cug M.53) GUA - Guatemala, Archivo de música de la Catedral, Ms. 4 (GCA-Gc4) CML - Lisboa, Biblioteca Nacional Colecçāo Dr. Ivo Cruz, MS 60 (Cancionero de Lisboa) (P-Ln Res C.I.C. 60) CMP - Madrid, Biblioteca Real, MS II - 1335 (Cancionero de Palacio) (E-Mp 1335) CMS - Segovia, Catedral, Archivo Capitular, s.s. (Cancionero de Segovia) (E-SE s.s) SEV - Sevilla, Catedral Metropolitana, Biblioteca Capitular y Colombina, Ms. 5-V-20 (E-Sc 5-V-20) SC1 - Sevilla, Catedral Metropolitana, Biblioteca Capitular y Colombina, Ms. 1 (E-Sc 1) TZ2 - Tarazona, Archivo Capitular de la Catedral, ms. 2 (E-TZ 2) T23 - Tarazona, Archivo Capitular de la Catedral, ms. 2/3 (E-TZ 2/3) TZ5 - Tarazona, Archivo Capitular de la Catedral, ms. 5 (E-TZ 5) TOL - Toledo, Biblioteca Capitular de la Catedral Metropolitana, MS B. 21 (E-Tc 21) VAL - Valladolid, Catedral Metropolitana, Archivo de Música MS 5 (E-Vp 5) Libros impresos:
VEN - 1519 - Motetti de la corona. Libro tertio. Venecia, O. Petrucci
Discografía
1955 - [CMU] Music of the Renaissance. Collegium Musicum, Krefeld. Robert Haas. Vox Pl 8120 (LP). ???? - [GIS] La música en la Corte de los Reyes Católicos. Ars Musicae de Barcelona, Coro Alleluia. Enrique Gispert. MEC 1001 1976 - [MUN] The Art of the Netherlands. Early Music Consort of London. David Munrow. 1981 - [BIN] Peñalosa: Missa Nunca fue pena mayor, Chansons / Cabezón: Tiento du 5º ton, Pange Lingua. Ensemble Gilles Binchois. Auvidis Disque AV 4952 (LP) 1987 - [REY] Ramillete de Cantigas, Villancicos, Ensaladas, Romances, Glosas, Tonos e otros Entretenimientos. Grupo Sema. Pepe Rey. Discos Oblicuos DO 0003. 1987 - [TOR] Polifonia Sacra nel Rinascimiento spagnolo. Corale Universitaria di Torino. Darío Tabia. Bongiovanni GB 1905-1975 1989 - [HIL] Sacred and Secular Music from six centuries. The Hilliard Ensemble. Hyperion Helios CDH 55148. 1989 - [TAL] Francisco De Peñalosa. La Música En La Era Del Descubrimiento. Volumen Quinto. Taller Ziryab. Dial Discos CAL-5021 1991 - [PCA] Peñalosa: Complete Motets. Pro Cantione Antiqua. Bruno Turner. Hyperion 66574. 1991 - [HIE] Spanish and Mexican Renaissance Vocal Music. Music in the Age of Columbus / Music in the New World. The Hilliard Ensemble. Virgin Edition 61394 (2 CD). 1991 - [HES] El Cancionero de Palacio, 1474-1516. Música en la corte de los Reyes Católicos. Hespèrion XX. Jordi Savall. Astrée (Naïve) ES 9943. 1992 - [WES] Francisco de Peñalosa: Missae Ave Maria peregrina, Nunca fue pena mayor. Westminster Cathedral Choir. James O'Donnell. Hyperion 66629. 1992 - [SEM] Por las sierras de Madrid. Grupo Sema. Pepe Rey. SGAE. 1993 - [GOT] The Voice in the Garden. Spanish Songs and Motets, 1480-1550. Gothic Voices. Christopher Page. Hyperion 66653. 1994 - [REN] Ave Maris Stella. Music to the Blessed Virgin from Seville Cathedral (c.1470-1550). Orchestra of the Renaissance. Richard Cheetham. Almaviva 0115. 1995 - [MAJ] Grand Tour: Music from 16th and 17th century Italy, Spain, and Germany. His Majestys Sagbutts and Cornetts. Hyperion CDA66847. 1996 - [EGB] Sola m'ire. Cancionero de Palacio. Ensemble Gilles Binchois. Dominique Vellard. Virgin Veritas 45359. 1997 - [CMM] Court and Cathedral. The two worlds of Francisco de Peñalosa. Concentus Musicus Minnesota. Arthur Maud. Meridian 84406. 1998 - [LCT] Roncevaux: "Échos d'une bataille". Évocation musicale de la "Chanson de Roland". Ensemble "Lachrimae Consort", Ensemble vocal "La Trulla de Bozes". Philippe Foulon. Mandala MAN 4953. 1998 - [RON] Sephardic Journey. Spain and the Spanish Jews. La Rondinella. Dorian DOR 93 171. 1998 - [VEL] Pedro de Escobar: Requiem. Ensemble Gilles Binchois. Dominique Vellard. Virgin Veritas 45328. 1999 - [LTB] Roncevaux: Échos d'une Bataille. Ensemble Lachrimae Consort. Ensemble Vocal La Trulla de Bozes 2000 - [CAP] Nunca fue pena mayor. Música Religiosa en torno al Papa Alejandro VI. Capella de Ministrers y Cor de la Generalidad Valenciana. Carles Magraner. Auvidis Ibèrica (Naïve) AVI 8026. 2000 - [CAB] Anchieta: Missa Sine Nomine / Salve Regina. Capilla Peñaflorida, Ministriles de Marsias. Josep Cabré. Naxos 8.555772. 2000 - [KSH] Fire-Water. The Spirit of Renaissance Spain. King' Singers. The Harp Consort. Andrew Lawrence-King 2000 - [VIA] Música Sacra en la época de Carlos V. Capilla Príncipe de Viana. Àngel Recasens. Clara Vox - Àudiovisuals 5.1734 2002 - [ORL] The Toledo Summit. Early 16th c. Spanish and Flemish Songs and Motets. Orlando Consort. Harmonia Mundi USA 907328.