O marawá é uma língua da família linguística arawak falada no Brasil (rio Solimões).
Vocabulário Vocabulário marawá segundo Ramirez (2019):Ramirez, Henri (2019). Enciclopédia das línguas arawak: acrescida de seis novas línguas e dois bancos de dados. (no prelo)
Fontes Tastevin (1920)Tastevin, Constant (1920). Dialecte Marawa (Caapiranga) (manuscrito nos arquivos do professor Paul Rivet, Paris).Constant Tastevin (1880-1962). BnF data. Natterer (s.d.)Natterer, Johann (s.d.). Wortlisten von Indianersprachen in Brasilien (1817-1835). Spix (1981)von Spix, Johann Baptist; Martius, Karl Friedrich Phillip von (1981). Viagem pelo Brasil, 1817-1820 (volume 3). São Paulo: Editora Itatiaia. - línguas marawá e waraiku
Plantas nome científico família português marawá de Tastevin marawá de Natterer marawá de Spix árvore (genérico) ada- / -kina ata- / ukuaʃu-kuna liana, cipó (genérico) tubíru Anacardium occidentale Anacardiaceae caju allu - Annonaceae envira, tipoia ukádju Couma utilis Apocynaceae sorva koámuna / kaamuna Heteropsis jenmanii Araceae cipó-titica tubíru Xanthosoma sagittifolium Araceae taioba, tajá mari Attalea sp. Arecaceae urucuri djawɨ Socratea sp. Arecaceae paxiúba naráne / atá Bactris spp. Arecaceae marajá witi (“espinho”) Astrocaryum murumuru Arecaceae murumuru uhiti Astrocaryum tucuma Arecaceae tucumã komede, ute 'fio de tucum' Astrocaryum jauari Arecaceae jauari kuriwiri Bactris gasipaes Arecaceae pupunha bibiri Euterpe oleracea Arecaceae açaí manaká manaka Mauritia flexuosa Arecaceae buriti etewe Mauritia sp. Arecaceae caranaí njubána Oenocarpus bataua Arecaceae patauá kití kiti Oenocarpus bacaba Arecaceae bacaba tuhɨ aĩngákɨ Bixa orellana Bixaceae urucu bisirabɨ Ceiba pentandra Bombacaceae samaúma wimballi Chorisia sp. Bombacaceae monguba djapá Ananas comosus Bromeliaceae abacaxi nana Ananas erectifolius Bromeliaceae curauá ududu Protium spp. Burseraceae breu, resina sɨkɨru Caryocar villosum Caryocaraceae piquiá kanáwɨ Tachigali sp. Caesalpinioideae taxi tasi [ < ] Hymenaea courbaril Caesalpinioideae jutaí tadimarú - Cyperaceae puçangas (remédio) tupusanú [ < ] , tawaho Ipomoea batatas Convolvulaceae batata-doce arunawa Lagenaria siceraria Cucurbitaceae cabaça, cuia akísa, kizára Dioscorea sp. Dioscoreaceae cará adákɨ adakö Smilax sp. Smilacaceae salsaparrilha ada-dɨba Theobroma cacao Sterculiaceae cacau jueru joeru jueru Theobroma grandiflorum Sterculiaceae cupu zará Hura crepitans Euphorbiaceae assacu atá Hevea sp. Euphorbiaceae seringueira pɨh Manihot utilissima Euphorbiaceae mandioca ken keɲ ken - Euphorbiaceae macaxeira wadjú watʃiu Euphorbiaceae beiju (de mandioca) djuhɨ tʃooü Euphorbiaceae farinha (de mandioca) masúka maʃsuka Euphorbiaceae tucupi (de mandioca) busíari - Gramíneas capim, grama kapatu katɨlau - Gramíneas bambu ibári Gynerium sp. Gramíneas flecha ukái, makúna ukai Zea mays Gramíneas milho nati, n-enete 'meu milho' nooti Poraqueiba paraensis Icacinaceae umari amú - Lauraceae louro bituti Persea americana Lauraceae abacate bíria Bertholletia excelsa Lecythidaceae castanha-do-Pará manázi Strychnos spp. Loganiaceae curare ukaithena ukaitena Gossypium barbadense Malvaceae algodão kawári Carapa guianensis Meliaceae andiroba wajhúli / wehuri Inga spp. Mimosoideae ingá durú Anadenanthera sp. Mimosoideae paricá, angico kotuba Psidium guajava Myrtaceae goiaba wajáwa Eugenia sp. Myrtaceae araçá kamadutelɨ / kamadulebɨ Pseudolmedia sp. Moraceae & Cecropiaceae pama arákdja Cecropia spp. Moraceae & Cecropiaceae ambaúba wanabana Pourouma sp. Moraceae & Cecropiaceae purumã, mapati umiukuru Musa sp. Musaceae banana panári, nu-panára 'minha banana' banali Lonchocarpus spp. Papilionoideae timbó batabí, kuméte makhona Genipa americana Rubiaceae jenipapo laná Pouteria spp. Sapotaceae abiu kamára Capsicum spp. Solanaceae pimenta ati Nicotiana tabacum Solanaceae tabaco djuti / ziuri tʃoli - cogumelo leru
Animais Mamíferos nome científico português marawá de Tastevin marawá de Natterer marawá de Spix Didelphis marsupialis mucura iktíri Myrmecophaga tridactyla tamanduá-bandeira behédjuri behetʃuri Tamandua tetradactyla tamanduá-colete djuráma Bradypus sp. preguiças kurúju umawa Dasypus novemcinctus tatu tʃeiki jeʃi Priodontes giganteus tatu-canastra hiana Hydrochaeris hydrochaeris capivara ketu / keʃu Cuniculus paca virgata paca kawárama Dasyprocta sp. cutia kadjúabi Myoprocta sp. cutiuaia aduri Sciurus sp. esquilo merí - rato tibúri Tapirus terrestris anta kama kamãn kama Tayassu pecari queixada abia abia abiá Tayassu tajacu caititu arua alua aruá - veado kawiarɨm kawiali kaujare Nasua nasua quati kibiti kiberi Pteronura brasiliensis ariranha kaduhána / kadukúna - gato pisana Felis concolor onça-vermelha iteti aluana uriuri Panthera onca onça-pintada iteti ichtoeri itueri Panthera onca onça-preta koliana kuriana Canis familiaris cão itúeri ichtoeri nu-nira Cebus spp. macaco-prego kuinzuti poeté, arari, wirika Alouatta ursina guariba itúti itholi itúri Aotus trivirgatus macaco-da-noite mehwe mehua Ateles paniscus coatá wámana wamana wamana Cacajao melanocephalus uacari wakara wakala oakará Chiropotes sp. macaco-cuxiú hõntʃõn Callicebus torquatus zogue-zogue dumázawa juá Lagothrix lagotricha macaco-barrigudo kabaru kaparu kaparu Pithecia pithecia macaco-cabeludo wawiwáti - saui itumihan itumian - morcego (genérico) kadjádu Trichechus inunguis peixe-boi abia͂(n) habian - boto hamána amana wajuari + amano
Aves nome científico ordem / família português marawá de Tastevin marawá de Natterer marawá de Spix ave (genérico) iribizi kiribitʃi kimpú - Alcedinidae martim-pescador dukoïdaki, dakɨdak - Anatidae patos spp. uruma uluma uruma, wanana Anhima sp. Anatidae anhuma semúri semuri Anhinga anhinga Anhingidae carará wanari wanari Monasa sp. Bucconidae bico-de-brasa imaãkuru Caprimulgus sp. Caprimulgiformes bacurau kwakwáru Nyctibius sp. Caprimulgiformes urutau udjaúlu kodiau + olau Laridae Charadriiformes gaivota tehe Rynchops niger Charadriiformes corta-água hew-hew-huri Ardea cocoi Ciconiformes & garças maguari ukarukari kikaraukari - Ciconiformes & garças garça adálɨ atari Tigrisoma lineatum Ciconiformes & garças socó-boi ka͂huba Jabiru mycteria Ciconiformes & garças tuiuiu, jaburu hiriwi - Columbiformes pombo-do-mato hiabulï Crax globulosa Cracidae e outros Galliformes mutum-piuri piuri piɲoli piuri - Cracidae e outros Galliformes mutum ikilibari / ikizubari ithidudali iresepari Ortalis ruficauda Cracidae e outros Galliformes aracua karakatʃi Penelope jacquacu Cracidae e outros Galliformes jacu wa͂uru unaura Pipile pipile Cracidae e outros Galliformes cujubim maríawɨ mauriauu - Cracidae e outros Galliformes galinha matáwari matawali matawari Crotophaga sp. Cuculidae anu kurubá - Strigidae coruja kumutúkuru Cathartes spp. Falconiformes (urubus & gaviões) urubu uríri oliri - Falconiformes (urubus & gaviões) gavião emeruanna - Falconiformes (urubus & gaviões) caracaraí siná - Falconiformes (urubus & gaviões) gavião-panema enáti Harpia harpyja Falconiformes (urubus & gaviões) gavião-real kukúi kokoia kukúja Psarocolius sp. Icteridae japu buri Cacicus cela Icteridae japiim eremése - Opisthocomidae aturia, cigano (h)anári - Picidae pica-pau kerewése Ara sp. Psittacidae arara-vermelha ullá olla Ara ararauna Psittacidae arara-canindé parawati parawali parawari Aratinga sp. Psittacidae maracanã djanãdába - Psittacidae periquito ziri siriri - Psittacidae papagaios spp. ura͂w / una͂w hu͂nlãu uhtá, apuru Aramides cajanea Rallidae saracura kuséri kisoeré Psophia crepitans Rallidae jacamim waijurebe / wadjarebe waitʃalebe Aramus guarauna Rallidae carao karatáu ? Pteroglossus spp. Ramphastidae araçari lala / tata rahara + dianbi Ramphastos sp. Ramphastidae tucano abírarɨ abirali - Tinamidae inambus spp. weru, djaruha͂-beru mami Pitangus sulphuratus Tyrannidae & Thraupidae bentevi pitãwa (Língua Geral) Thraupis sp. Tyrannidae & Thraupidae pipira houpi Trogon spp. Trogonidae surucuá lololi - Trochilidae beija-flor bómedi Turdus albicollis Turdidae sabiá uká
Répteis e anfíbios nome científico português marawá de Tastevin marawá de Natterer marawá de Spix - lagarto, calango kuidju guana Uranoscodon superciliosus tamaquaré munúru / mukúru Tupinambis teguixin teju djunú janu - cobra (genérico) djubí jubi Eunectes murinus sucuriju djubi-tabi jubi-tabi Lachesis mutus surucucu uibana - jacaré, caimão diúluna tʃoholona ʃuorona Geochelone sp. jabuti wahuzari hoawaʃali awasari Podocnemis expansa tartaruga kaníawa kaniawa käniohá, ubá Podocnemis sextuberculata iaçá djewe Podocnemis unifilis tracajá kamátiu / kamariu͂ kamairaliõ Chelus fimbriatus matá-matá ɲari / jati ikuri - sapo, rã mawá, durári, hɨneru utä
Peixes nome científico português marawá de Tastevin marawá de Natterer marawá de Spix peixe (genérico) eme heme emé Phractocephalus hemioliopterus pirarara uramana Pseudoplatystoma fasciatum surubim kollesi koleʃi kolesi Loricariidae bodó, acari udúru keheri Cichla ocellaris tucunaré lapátizi Arapaima gigas pirarucu wedi Brycon sp. matrinxã manuilli / mamulli Semaprochilodus sp. jaraqui jarakɨ Triportheus sp. sardinha, arauiri jawaku Hoplias sp. traíra karábahɨ Serrasalmus spp. piranha umá sebieama Colossoma macropomum tambaqui kátɨ / kalɨ alawa Electrophorus electricus poraquê (mika)bóni Gymnotiformes sarapó mudjáhu Potamotrygon sp. arraia ijan / iɲã ijan
Insetos nome científico português marawá de Tastevin marawá de Natterer marawá de Spix Atta spp. saúva etu / eru Paraponera clavata tocandira miniti - formiga sp. amidíhu Camponotus sp. taracuá pukɨ - vespa (genérico) haɨ - abelha ariana-ju, wallá arapuã - mel atiána - cupim, térmita aráwadju - borboleta (morfo) walápana - mosca menéru Culicidae pernilongo aníhu aniu Simulium sp. pium teʃero maruim tɨsáru Ceratopogonidae Tabanidae mutuca ketebe eremé Acrididae gafanhoto wasá Tunga penetrans pulga mekeɲ - piolho njohɨ Scarabaeidae besouro uti
Outros invertebrados nome científico português marawá de Tastevin marawá de Natterer marawá de Spix Ixodidae carrapato peperu pebêra Trombiculidae mucuim amutú - aranha, centípeda (?) akúru - caranguejo subúra Ampullariidae spp. uruá (caramujo) kɨwa - concha dallú tahlu
Objetos culturais português marawá de Tastevin marawá de Natterer marawá de Spix waraiku de Spix abano awalli agulha hawíne (Língua Geral) anzol kurá arco pihú bihio buzina ii canoa idiali hitʃale iʃali cesto bakára; panacu, dotidotihi 'aturá' bakala (< Língua Geral), dihiri 'aturá' corda, fio -ki, tupasáma (Língua Geral) demônio mapú machpoe [wirina mâpa, iñeri mapuja] mapu jukulea deus ebéɲari ebeɲari espírito (alma) (k)ubáma unamo faca iwá igwa forno nu-budára ilha walla / malla jirau naráne machado ipí ipi + tʃona miçanga (colar) njutúka pajé mariaúnu malibali / wa(-)uirin marionu marepüeu peneira urupema (Língua Geral) pente kewau (Língua Geral) pilão tutua, n-aná-ne pote wakiú, uriru wakiu, holilu (Língua Geral?) 'camutim' prato tadjá nabijako ralo kwadjú rede de dormir amúta, nu-kíra hamoeta remo manikje, nanikje roupa kujutu sal jukɨra (Língua Geral) terçado alɨiri tipiti subúka tripé kurudu vassoura eteri zarabatana tamána tamana / pitʃiu 'seta'
Bibliografia Rivet, Paul; Reinburg, Pierre (1921). Les indiens Marawan. Journal de la Société des Américanistes 13: 103-118. Paris. Tastevin, Constant (1920). Dialecte Marawa (Caapiranga) (manuscrito nos arquivos do professor Paul Rivet, Paris).
Ver também Línguas aruaques Línguas japurá-colômbia Línguas mamoré-guaporé
Marawa Categoria:Línguas indígenas do Brasil