A secreción vaxinal, fluxo vaxinal ou fluído vaxinal é unha mestura de líquidos, células e bacterias que lubrican e protexen a vaxina. Este fluído prodúceno de xeito continuo as células da vaxina e do colo uterino, e expúlsase a través da abertura vaxinal. A súa composición, calidade e cantidade varían entre persoas e poden cambiar ao longo do ciclo menstrual e das distintas fases do desenvolvemento sexual e reprodutivo. miniatura miniatura|Fotografía dun colo uterino (frontal) e as paredes da canle vaxinal (que o rodea) onde se inseriu unha cámara na canle cun espéculo médico. O colo uterino e as paredes da canle están recubertos pola mestura de líquido, células e bacterias que forma o fluxo vaxinal que sairá pola abertura vaxinal.
O fluxo vaxinal considerado normal pode presentar unha consistencia que varía de moi líquida e acuosa a espesa e pegañenta, e adoita ser transparente ou abrancazada. Pode ser abundante, mais en xeral non posúe un cheiro forte nin se asocia con comechón ou dor.
Aínda que a maior parte do fluxo vaxinal é fisiolóxico, é dicir, forma parte do funcionamento normal do organismo, certos cambios poden indicar a presenza dunha infección ou outros procesos patolóxicos. Entre as infeccións que poden alterar o fluxo están a candidíase vaxinal, vaxinose bacteriana e diversas infeccións de transmisión sexual. As características do fluxo anormal varían segundo a causa, pero adoitan incluír cambios na cor, mal cheiro e a aparición de síntomas como comechón, ardor, dor pélvica ou dor durante as relacións sexuais.
Fluxo normal miniatura|Secreción elástica no período de ovulación. O fluxo vaxinal normal está compuesto por moco cervical, fluído vaxinal, células desprendidas da vaxina e do colo uterino e diversas bacterias.
A maior parte do líquido que o forma corresponde ao moco producido polas glándulas do colo uterino. O resto provén da transudación das paredes vaxinais e das secrecións das glándulas de Skene e de Bartholin. Os compoñentes sólidos están formados por células epiteliais exfoliadas do epitelio vaxinal e cervical, así como por parte da microbiota vaxinal.
As bacterias presentes na vaxina normalmente non producen doenzas; ao contrario, poden dar protección fronte a microorganismos patóxenos por medio da produción de substancias como o ácido láctico e o peróxido de hidróxeno, que inhiben o crecemento de bacterias invasivas. A flora vaxinal pode variar dunha muller a outra, aínda que adoita estar dominada por distintas especies de Lactobacillus. Estímase que, como media, hai entre 10⁸ e 10⁹ bacterias por mililitro de fluxo vaxinal.
O fluxo vaxinal fisiolóxico adoita ser transparente, branco ou abrancazado. A súa consistencia pode variar entre leitosa e lixeiramente grumosa, e o seu cheiro adoita ser leve ou inexistente. A maior parte acumúlase no fórnix posterior da vaxina, desde onde sae gradualmente por efecto da gravidade. Como media, unha muller en idade reprodutiva produce aproximadamente 1,5 gramos de fluxo vaxinal ao día.
Durante a excitación sexual e as relacións sexuais, a cantidade de fluído vaxinal aumenta debido á conxestión dos vasos sanguíneos circundantes, o que incrementa o volume de transudación producida polas paredes vaxinais. Esta transudación posúe un pH neutro, polo que o seu aumento pode modificar temporalmente a acidez vaxinal. O seme, cun pH básico, pode neutralizar a acidez vaxinal durante un período de ata oito horas.
A composición e cantidade do fluxo vaxinal varían ao longo dos distintos estadios do desenvolvemento sexual e reprodutor. Porén, algunhas persoas poden experimentar cambios no fluxo debido a condiciones subxacentes como estrés, diabetes, trastornos inflamatorios, lactación, certos medicamentos ou doenzas autoinmunes.
Nas neonatas pode observarse fluxo vaxinal durante os primeiros días tralo nacemento, ocasionado pola exposición ao estróxeno materno durante a xestación. Este fluxo neonatal pode ser branco ou transparente con consistencia mucosa, ou ben conter pequenas cantidades de sangue debido ao desprendemento endometrial fisiolóxico.
Etapas da vida
Infancia A vaxina das nenas antes da puberdade presenta un epitelio máis delgado e unha flora bacteriana distinta á das persoas adultas. Nas nenas prepúberes, o fluxo vaxinal é escaso e posúe un pH neutro ou lixeiramente alcalino, que adoita variar entre 6 e 8. A microbiota vaxinal nesta etapa está dominada principalmente por especies de Staphylococcus, ademais de diversos anaerobios, Enterococcus, Escherichia coli e Lactobacillus.
Puberdade Durante a puberdade, os ovarios comenzan a producir estróxenos. Mesmo antes do inicio da menstruación —ata 12 meses antes da menarquia e xeralmente coincidindo co desenvolvemento mamario—, o fluxo vaxinal aumenta en cantidade e cambia a súa composición. O estróxeno favorece a maduración do epitelio vaxinal e estimula unha maior produción de glicóxeno polas células epiteliais. O aumento de glicóxeno na vaxina favorece o crecemento de lactobacilos fronte a outras bacterias.
Os lactobacilos metabolizan o glicóxeno e convérteno en ácido láctico, o que xera un ambiente vaxinal máis ácido. Como resultado, o pH vaxinal e do flujo trala puberdade adoita situarse entre 3,5 e 4,7.
Ciclo menstrual A cantidade e consistencia do fluxo vaxinal varían ao longo do ciclo menstrual. Nos días posteriores á menstruación, o fluxo adoita ser escaso, espeso e pegañento. A medida que se aproxima a ovulación, o aumento dos niveis de estróxeno provoca un incremento progresivo do fluxo vaxinal. Durante a ovulación, a cantidade de fluxo pode ser ata trinta veces maior que a observada inmediatamente despois da menstruación.
Nesta fase, o fluxo vólvese transparente e adopta unha consistencia elástica, a miúdo comparada coa clara de ovo. Despois da ovulación, o aumento dos niveis de proxesterona provoca unha diminución da cantidade de fluxo, que volve ser máis espeso, pegañento e opaco. O volume do fluxo continúa reducíndose ata o final do ciclo menstrual, para aumentar novamente trala menstruación.
Xestación Durante a xestación, o volume do fluxo vaxinal aumenta debido aos elevados niveis de estróxenos e proxesterona. O fluxo é normalmente branco ou lixeiramente agrisado e pode presentar un cheiro leve. O fluxo vaxinal fisiolóxico durante a gravidez non contén sangue nin se asocia con proído. O pH vaxinal durante a gravidez tende a ser máis ácido do habitual como consecuencia do aumento da produción de ácido láctico. Este ambiente ácido contribúe á protección fronte a numerosas infeccións, aínda que tamén incrementa a susceptibilidade a infeccións vaxinais por fungos.
Posparto Nos primeiros días tralo parto, o fluxo vaxinal pode ser abondoso e de cor vermella, xa que contén sangue e restos da mucosa uterina que cubría o útero durante a gravidez. Co paso do tempo, o fluxo diminúe en cantidade, tórnase máis acuoso e cambia de cor, pasando dun ton marrón rosado a branco amarelado.
Menopausa Coa diminución dos niveis de estróxeno característica da menopausa, a vaxina adquire características similares ás da etapa prepuberal. Os tecidos vaxinais adelgázanse e perden elasticidade, diminúe o fluxo sanguíneo e as células epiteliais superficiais conteñen menos glicóxeno. Como consecuencia, a flora vaxinal presenta unha menor proporción de lactobacilos e o pH aumenta, situándose xeralmente entre 6,0 e 7,5.
Durante a menopausa, a cantidade total de fluxo vaxinal diminúe. Aínda que este cambio é fisiolóxico, pode provocar síntomas como sequidade vaxinal e dor durante as relacións sexuais con penetración. Estes síntomas adoitan tratarse con humectantes ou lubricantes vaxinais, así como con terapias hormonais vaxinais.
Secreción anormal O fluxo vaxinal anormal pode presentarse en diversas situacións, entre elas infeccións e alteracións do equilibrio da flora vaxinal ou do pH. Nalgúns casos, non se identifica unha causa específica. Nun estudo realizado en mulleres que acudiron a consulta por fluxo vaxinal ou mal cheiro, atopouse que o 34 % presentaba vaxinose bacteriana e o 23 % candidíase vaxinal. Igualmente, o 32 % das pacientes foi diagnosticado con algunha infección de transmisión sexual, como clamidia, gonorrea, tricomoníase ou herpes xenital.
O diagnóstico da causa do fluxo vaxinal anormal pode ser complexo. Para a súa avaliación utilízanse probas como a medición do pH vaxinal ou o uso de hidróxido de potasio. Cando o fluxo anormal se acompaña de ardor, irritación ou comechón na vulva, o cadro denomínase vaxinite.
Recoméndase consultar un médico ante a presenza de fluxo vaxinal anormal ou cambios nas súas características. Os síntomas asociados a causas patolóxicas inclúen proído, irritación ou inflamación dos xenitais externos, fluxo verdoso ou escumoso, presenza de sangue non relacionada coa menstruación, cheiro pouco común, dor de recente aparición ou que empeora, así como dor durante as relaciones sexuais ou ao ouriñar. Non se aconsella o autotratamento, xa que pode agravar os síntomas ou atrasar un diagnóstico axeitado.
Tras un diagnóstico de vaxinite, adoita realizarse un exame xinecolóxico con espéculo para avaliar a vaxina, o colo uterino e o fluxo vaxinal. Durante o procedemento, o profesional da saúde examina a presenza de inflamación, lesións, verrugas, corpos estraños ou hematomas. Posteriormente, obtense unha mostra do fluxo vaxinal usando un bastonciño, que se utiliza para analizar o pH e realizar un exame microscópico.
Seguidamente, descríbense as causas máis frecuentes de fluxo vaxinal patolóxico en adolescentes e adultos.
Vaxinose bacteriana A vaxinose bacteriana é unha alteración da flora vaxinal caracterizada por un desequilibrio na comunidade de microorganismos que habitan a vaxina. É a causa máis frecuente de fluxo vaxinal patolóxico en mulleres en idade reprodutiva e representa entre o 40 % e o 50 % dos casos.
Na vaxinose bacteriana obsérvase unha diminución dos lactobacilos e un aumento relativo de bacterias anaerobias, especialmente Gardnerella vaginalis. Este desequilibrio produce un fluxo característico, xeralmente fino, de cor gris ou verdoso, cun cheiro intenso a peixe. En ocasións acompáñase de ardor ao ouriñar, mentres que o proído é pouco frecuente.
As causas exactas desta alteración non se coñecen completamente. Porén, identificáronse factores asociados, como o uso de antibióticos, as relacións sexuais sen protección, as duchas vaxinais e o uso de dispositivos intrauterinos (DIU). Aínda que a súa relación coa actividade sexual non está completamente clara, a vaxinose bacteriana non se considera unha infección de transmisión sexual.
O diagnóstico baséase en criterios clínicos, entre os que están a aparencia do fluxo, un pH vaxinal maior de 4,5, a presenza de certas células clave en exame microscópico e un cheiro a peixe ao realizar a proba con hidróxido de potasio («proba do cheiro»). O método de referencia é a tinguidura de Gram, que mostra unha diminución de lactobacilos e unha flora polimicrobiana. O tratamento adoita consistir en antibióticos orais ou intravaxinais, como metronidazol, e nalgúns casos no uso de lactobacilos.
Candidíase vaxinal A candidíase vaxinal é unha infección causada polo crecemento excesivo do fungo Candida albicans na vaxina. É unha doenza frecuente; estímase que máis do 75 % das mulleres experimentará polo menos un episodio ao longo da súa vida. Entre os factores de risco inclúense o uso recente de antibióticos, a diabetes, a inmunosupresión, niveis elevados de estróxenos e o uso de certos métodos anticonceptivos, como os dispositivos intrauterinos, diafragmas ou esponxas vaxinais.1 Non se considera unha infección de transmisión sexual.