miniatura|Josefina de la Torre Millares, pertencente á Xeración do 27. Las Sinsombrero é o nome cuñado en 2015 polo documental homónimo para denominar as mulleres españolas pertencentes á Xeración do 27. As súas achegas están pouco estudadas e, na súa maioría, quedaron á marxe das antoloxías e os manuais de literatura e arte.
Desenvolveron unha actividade constante e destacada en eidos como a literatura, a poesía, a pintura, a música, o cinema ou a filosofía. Moitas delas acabaron exiliadas tras o estalido da guerra civil e continuaron a súa produción fóra de España.
Orixe do nome Un día, no Madrid dos anos 20, Margarita Manso, Maruxa Mallo, Federico García Lorca e Salvador Dalí pasearon pola Porta do Sol e quitaron o chapeu en público. Esta actitude transgresora pretendía romper a norma e, metaforicamente, en ausencia da peza que tapa a cabeza, liberar as ideas e as inquietudes. O mesmo Jorge Luis Borges fíxose eco desta práctica no seu artigo «Los intelectuales son contrarios a la costumbre de usar sombrero».
Unha das mulleres que protagonizou a anécdota, Maruxa Mallo, explicouna da seguinte maneira: En plena ditadura de Miguel Primo de Rivera, este xesto de quitar o chapeu converteunos en rebeldes, especialmente as mulleres. Prescindir do chapeu implicaba non conformarse co papel que tiña a muller nese momento. En 1931 Ramón Gómez de la Serna escribiu en Pombo:O nome Las Sinsombrero ten a súa orixe no documental do mesmo nome creado por Tània Balló Colell, Serrana Torres e Manuel Jiménez Núñez. Foi estreado no Festival de Cine de Málaga o 24 de abril de 2015 e posteriormente emitido en La 2 de TVE o 9 de outubro de 2015 dentro do programa Imprescindibles. Tomouse a anécdota contada por Maruxa Mallo para dar nome ao proxecto que acabou por denominar estas mulleres.
O documental recompila gran cantidade de material de transporte, entrevista investigadores e familiares destas mulleres e recolle o impulso de quen durante décadas se afanaron en rescatalas no ámbito académico para a súa divulgación, especialmente dentro dos círculos universitarios. O éxito do documental estendeu o interese por este grupo e consolidou a etiqueta con que son coñecidas.
En 1932 Ramón Gómez de la Serna escribiu en Aventura y desgracia de un sinsombrerista:
Lista de Las Sinsombrero
Maruxa Mallo (1902-1995), pintora. Margarita Manso (1908-1960), pintora. Victorina Durán (1899-1993), escenógrafa, figurinista, pintora e escritora. Luisa Carnés (1905-1964), xornalista e escritora. Concha Méndez (1898-1986), escritora. Delhy Tejero (1904-1968), pintora e ilustradora. Carmen Conde (1907-1996), escritora, mestra e poeta. Elena Fortún (1886-1952), escritora. María Teresa León (1903-1988), escritora. Margarita Ferreras (1900-1964), escritora e poeta. María Zambrano (1904-1991), filósofa. Rosario de Velasco (1904-1991), pintora. Remedios Varo (1908-1963), pintora, escritora e artista gráfica. Marga Gil Roësset (1908-1932), escultora, ilustradora e poeta. Josefina de la Torre (1907-2002), poeta, actriz, e cantante. Rosa Chacel (1898-1994), escritora. Ernestina de Champourcín (1905-1999), poeta. Ángeles Santos (1911-2013), pintora e artista gráfica. Concha de Albornoz (1900-1972), intelectual feminista. Consuelo Berges (1899-1988), tradutora e xornalista. Carmen de Burgos (1867-1932), xornalista, escritora e tradutora.
Características de conxunto As artistas españolas do 27 reivindicaron o seu papel intelectual non só sobre a súa propia figura, senón sobre a vida cultural que as rodeaba. Así, é posíbel seguir a pista de moitas elas en publicacións da época e formando parte dunha atarefada axenda social. Reflexionaron, ademais, sobre a iconografía propia da feminidade.
O trazo máis relevante é, probabelmente, a introdución dun perfil feminino consecuente á súa realidade nas súas obras. A muller convértese nun personaxe pictórico e literario forte, emancipado, que loita contra o seu destino. Represéntanse grupos de mulleres cun aspecto moderno ou en actitude intelectual. As personalidades son fortes e independentes e fan seu un espazo que, até o momento, só estaba permitido aos homes.
Centros de reunión Os centros de encontro foron escenarios comúns de vital importancia. Algúns deles, os non físicos, eran compartidos tamén cos seus compañeiros da Xeración do 27. Son espazos de intercambio cultural como a Revista de Occidente ou La Gaceta Literaria.
Tamén existiron lugares físicos exclusivos onde estas mulleres se reunían e compartían ideas. No Madrid daqueles anos consolidouse a Residencia de Señoritas (grupo feminino da Residencia de Estudantes), o Lyceum Club Feminino ou a Asociación Universitaria Feminina. A semente da transformación feminina de varias xeracións e o camiño da igualdade de dereitos xestouse nestas institucións.
Outras mencións Pepa Merlo publicou en 2010 Peces en la tierra, unha antoloxía poética dos nomes máis coñecidos desta xeración, así como outros que foi descubrindo e reunindo e que abarcan desde finais do século XIX até o inicio da Guerra Civil. Son Gloria de la Prada, Margarita Nelken, Lucía Sánchez Saornil, Clementina Arderiu, Dolores Catarineu, Casilda de Antón del Olmet, María Luisa Muñoz de Vargas, Cristina de Arteaga, Pilar de Valderrama, Concha Espina, Susana March, Elisabeth Mulder, María Teresa Roca de Togores, Rosa Chacel, María Cegarra, Josefina Romo Arregui, Josefina Bolinaga, María Romero e Margarita Ferreras, cuxo libro inspira o título da antoloxía.
A serie española El Ministerio del Tempo dedicoulles un capítulo. En outubro de 2015 RTVE publicou o documental Las Sinsombrero, de tres capítulos.
Notas
Véxase tamén
Bibliografía AA.VV. (2006). Con voz propia. La mujer en la literatura española de los siglos XIX y XX. Valladolid: Instituto Castellano y Leonés de la Lengua/Junta de Castilla y León. Aguilera Sastre, Juan (2007). «1931: Las mujeres españolas ante la República». Cuadernos Republicanos (Madrid: CIERE). Alonso Valero, Encarna (2005). «Feminismo y vanguardia. La producción literaria femenina en la España de los años 20 y 30». Pandora: Féminité(s), Revue de l’Université Paris VIII (5): 163-169. Anderson, Andrew A . (2005). El veintisiete en tela de juicio. Madrid: Gredos. Baur, Sergio Alberto (2001). «Norah Borges, musa de las vanguardias». Cuadernos Hispanoamericanos (Madrid) (610): 87-96. Bernal Romero, Manuel (2011). La invención de la Generación del 27. Córdoba: Berenice. Bonet, Juan Manuel (1992). «Hora y media con Norah Borges». Renacimiento (Sevilla) (8): 5-6.Canon e historiografía: Las mujeres poetas del 27(2009). « », Obra en marcha: Ensayos en honor de Richard A. Cardwell. UK: Critical, Cultural and Communications Press. p. 170-180. Borges, Jorge Luis (8 de septiembre de 1933). «Los intelectuales son contrarios a la costumbre de usar sombrero». Diario Crítica, Buenos Aires Capdevila-Argüelles, Nuria (2009). Autoras inciertas. Voces olvidadas de nuestro feminismo. Madrid: horas y Horas. Castillo Martín, Marcia (2001). «Contracorriente: Memorias de escritoras de los años veinte ». Espéculo (Revista de estudios literarios) (Madrid) (17). Castillo Martín, Marcia (2001). Las convidadas de papel. Mujer, memoria y literatura en la España de los años veinte. Concello de Alcalá de Henares, Centro Asesor de la Mujer. Gómez Blesa, Mercedes, ed. (2007). Las intelectuales republicanas. La conquista de la ciudadanía. Madrid: Biblioteca Nueva. Gómez Blesa, Mercedes (2009). Modernas y vanguardistas. Mujer y democracia en la II Républica. Madrid: Laberinto Gómez Blesa, Mercedes, Modernas y vanguardistas. Las mujeres-faro de la Edad de Plata, Madrid, Huso, 2019 Gómez de la Serna, Ramon (xaneiro-marzo de 1932). «Aventura y desgracia de un sinsombrerista. Revista de Occidente (XXXV)». p. 282-307 en Gómez de la Serna, Ramón (1999). Obras Completas. Madrid: Galaxia Gutenberg. pp. XI, p. 777. Kirkpatrick, Susan (2003). Mujer, modernismo y vanguardia en España (1898-1931). Madrid: Cátedra Lezcano, Ricardo (1979). El divorcio en la Segunda República. Madrid: Akal. Mangini, Shirley (2001). Las modernas de Madrid. Las grandes intelectuales españolas de la vanguardia. Barcelona: Península. Marina, José Antonio; Rodríguez de Castro, María Teresa (2009). La conspiración de las lectoras. Barcelona: Anagrama.Nieva de la Paz, Pilar (2006). «Voz autobiográfica e identidad profesional: las escritoras españolas de la Generación del 27». Hispania 89-1: 20-26. Mateo Hidalgo, Javier (2021). «Las sinsombrero y el exilio: la diáspora de una vanguardia literario-artística fragmentada». Mujeres en el exilio republicano de 1939: Homenaje a Josefina Cuesta / coord. por Luiza Iordache Cârstea, Rocío Negrete Peña; Angeles Egido León (dir.), Matilde Eiroa San Francisco (dir.), Encarnación Lemus López (aut.), Marifé Santiago Bolaños (aut.), 2021, ISBN 978-84-7471-155-4: 541-554. Merlo, Pepa, ed. (2010). Peces en la Tierra. Antología de mujeres poetas en torno a la Generación del 27. Sevilla/Málaga: Fundación José Manuel Lara / Centro Generación del 27. Miró, Emilio (maio de 1993). «Poetisas del 27». Ínsula (557): 3-5. Miró, Emilio (1999). Antología de poetisas del 27. Madrid: Castalia. Montero Bartolomé, Mercedes (2009). La conquista del espacio público. Las mujeres españolas en la universidad (1910-1936). Madrid: Minerva Ediciones. Rodrigo, Antonina (1979). Mujeres de España. Las silenciadas. Barcelona: Plaza & Janés. Rodrigo, Antonina (2002). Mujeres para la historia. La España silenciada del siglo XX. Madrid: Carena. Wollendorf, Lisa (2005). Literatura y feminismo en España (s. XV-XXI). Barcelona: Icaria. Zavala, Iris M. (1998). Breve historia feminista de la Literatura Española (en lengua Castellana): V. La literatura escrita por mujer (Del siglo XIX a la actualidad). Barcelona: Anthropos.
Ligazóns externas
Las Sinsombrero no programa de TVE Imprescindibles.
Categoría:Xeración do 27
Categoría:Historia de España do século XX