A historia de Albania refírese á historia de Albania e a dos seus estados predecesores. Durante a antigüidade clásica, o territorio da actual Albania atopábase ao sur de Iliria, foi o fogar de varias tribos ilirias como os albanoi, ardiaei, bylliones, dassaretii, enchele, labeatae, taulantii, parthini, penestae, amantes e moitas outras, tamén as tribos dos bryges e epirotes, así como varias colonias gregas establecidas na costa iliria dor mar Adriático en cooperación cos ilirios locais, especialmente Epidamnos-Dyrrhachium (Durrës) e Apolonia.
O sistema político dos enqueleos (Enchele) foi o primeiro en xurdir e centrarse en Albania. Tamén o primeiro rei ilirio coñecido, Bardilis I, xurdiu no que hoxe é Albania ao redor do 400 a. C., co obxectivo de facer de Iliria unha potencia rexional que interferise con Macedonia. Uniu moitas tribos ilirias do sur baixo o seu reino e derrotou varias veces aos macedonios e molosos, ampliando o seu dominio sobre a Alta Macedonia e Lincestis. Antes do ascenso de Macedonia da man de Filipo II, os ilirios eran o poder dominante na rexión. O reino dos taulantios baixo o dominio de Glaucias estaba baseado no centro de Albania e dominou os asuntos ilirios do sur a finais do século IV a. C. Baixo os ardieos (Ardiaei) xurdiu no século III a. C. o reino ilirio máis grande coñecido que abarcaba tamén o norte de Albania no seu territorio central. Converteuse nun poder formidable tanto na terra como no mar ao reunir un grande exército e unha frota, e gobernando directamente unha grande área formada por diferentes tribos e cidades ilirias que se estendían desde o río Neretva no norte ata as fronteiras do Epiro no sur, mentres que a súa influencia se estendeu por todo o Epiro e ata Acarnania. O poder dominante do reino ilirio na rexión cesou despois da derrota iliria nas guerras iliro-romanas (229–168 a. C.). O último "rei dos ilirios" coñecido foi Xencio, da tribo dos labeatas (Labeatae).
A principios do século II a. C., a zona foi anexionada pola República Romana e pasou a formar parte das provincias romanas de Dalmacia, Macedonia e Mesia. Despois, o territorio permaneceu baixo control romano e bizantino ata as migracións eslavas do século VII. Integrouse no Imperio Búlgaro no século IX.
Na Idade Media, estableceuse o Principado de Arbanon e unha unión siciliana coñecida como o Reino medieval de Albania. Algunhas áreas pasaron a formar parte da República de Venecia e posteriormente do Imperio serbio. Entre mediados do século XIV e finais do XV, a maior parte da Albania actual estivo dominada por principados albaneses, cando os principados albaneses caeron ante a rápida invasión do Imperio Otomán. Albania permaneceu baixo control otomán como parte da provincia de Rumelia ata 1912; con algunhas interrupcións durante os séculos XVIII e XIX co establecemento de señores albaneses de mentalidade autonomista. O primeiro estado albanés independente foi fundado pola Declaración de Independencia de Albania tras unha breve ocupación polo Reino de Serbia. A formación dunha conciencia nacional albanesa data de finais do século XIX e foi o fenómeno máis amplo do ascenso do nacionalismo no Imperio Otomán.
Un estado monárquico de curta duración coñecido como Principado de Albania (1914–1925) foi sucedido por unha primeira República Albanesa aínda máis curta (1925–1928). Outra monarquía, o Reino de Albania (1928–1939) , substituíu á república. O país sufriu a ocupación de Italia xusto antes da Segunda guerra mundial (1939-1945). Despois do armisticio de Cassibile entre Italia e os aliados, Albania foi ocupada pola Alemaña nazi. Tras o colapso das potencias do Eixe, Albania converteuse nun estado comunista de partido único, a República Popular Socialista de Albania, que durante a maior parte da súa duración estivo dominada polo ditador Enver Hoxha (morto en 1985). O herdeiro político de Hoxha, Ramiz Alia, supervisou a desintegración do estado hoxhaista durante o colapso máis amplo do Bloque do leste a finais da década de 1980.
O réxime comunista derrubouse en 1990, e o antigo Partido do Traballo de Albania foi derrotado nas eleccións de marzo de 1992, no medio do colapso económico e os disturbios sociais. A inestable situación económica levou a unha diáspora albanesa, principalmente a Italia, Grecia, Suíza, Alemaña e América do Norte durante a década de 1990. A crise alcanzou o seu punto álxido na Revolta en Albania de 1997. Unha mellora das condicións económicas e políticas nos primeiros anos do século XXI permitiu a Albania converterse en membro de pleno dereito da OTAN en 2009. O país solicita unirse á Unión Europea.
Prehistoria miniatura|250x250px|A cova de Pellumbas preto de Tirana, utilizada como asentamento para os antigos humanos durante o paleolítico medio.
Mesolítico e Neolítico Os primeiros vestixios de presenza humana en Albania, que datan do Paleolítico medio e do Paleolítico Superior, foron atopados na aldea de Xarrë, preto de Sarandë e Dajti preto de Tirana. Os obxectos atopados nunha cova preto de Xarrë inclúen obxectos de sílex, xaspe e ósos de animais fosilizados, mentres que os atopados no monte Dajt comprenden ferramentas de óso e pedra similares ás da cultura auriñaciense. Os achados paleolíticos de Albania mostran grandes semellanzas con obxectos da mesma época atopados en Crvena Stijena en Montenegro e no noroeste de Grecia. Hai varios sitios arqueolóxicos en Albania que levan artefactos que datan da era neolítica. Os máis importantes atópanse en Maliq, Gruemirë, Dushman (Dukagjin), no río Erzen (preto de Shijak), preto de Durrës, Ziçisht, Nepravishtë, Finiq e Butrint.
Idade do Bronce O seguinte período da prehistoria de Albania coincide coa indoeuropeización dos Balcáns, que implicou migracións esteparias pónticas que trouxeron as linguas indoeuropeas na rexión e a formación dos pobos paleobalcánicos como resultado da fusión entre os indoeuropeos. En Albania, os movementos consecutivos das partes do norte da rexión que se coñeceu como Iliria na Idade de Ferro tiveron un impacto significativo na formación da nova poboación migratoria post-indoeuropea. Os grupos ancestrais dos ilirios da Idade do Ferro adoitan identificarse en Albania coa construción de cemiterios de túmulos de clans organizados patrilinealmente. Algúns dos primeiros túmulos datan do século 26 a. C. Estes túmulos pertencen á expresión meridional da cultura Adriático-Liubliana (relacionada coa cultura de Cetina) que se desprazaba cara ao sur ao longo do Adriático desde o norte dos Balcáns. A mesma comunidade construíu túmulos similares en Montenegro (Rakića Kuće) e no norte de Albania (Shtoj).
A finais da Idade de Bronce e principios da Idade de Ferro producíronse unha serie de posibles movementos de poboación nos territorios da Albania moderna, por exemplo o asentamento dos brigos en áreas do sur de Albania-noroeste de Grecia e as tribos ilirias no centro de Albania. Estes últimos derivan da primeira presenza indoeuropea na península balcánica occidental. Pódese supoñer que o movemento das tribos brigas coincide co inicio da Idade do Ferro nos Balcáns durante o inicio do I milenio a. C.
Antigüidade
Ilirios
Os ilirios eran un grupo de tribos que habitaban os Balcáns occidentais durante a época clásica. O territorio que ocupaban as tribos pasou a ser coñecido como Iliria para os autores gregos e romanos, correspondendo aproximadamente á área comprendida entre o mar Adriático no oeste, o río Drava no norte, o río Morava no leste e a desembocadura do río Vjosë no o sur. O primeiro relato dos pobos ilirios procede do Paso Costeiro contido nun periplo, un texto grego antigo de mediados do século IV a.C.
Varias tribos ilirias que residían na rexión de Albania foron os ardieos, taulancios e albanos no centro de Albania, os partinos, os abros e os cavios no norte, os enqueleos no leste, os biliones no sur, entre outros. Nas partes máis occidentais do territorio de Albania, xunto coas tribos ilirias, vivían os brigos, un pobo frixio, e no sur vivía a tribo grega dos caones.
No século IV a. C., o rei ilirio Bardilis I uniu varias tribos ilirias e enfrontouse con Macedonia no sueste, pero foi derrotado. A Bardilis sucedeuno Grabos II, despois Bardilis II, e despois Clito, que foi derrotado por Alexandre o Grande.
Ao redor do 230 a. C., os ardieos alcanzaron brevemente o poder militar baixo o reinado do rei Agron. Agron estendeu tamén o seu dominio sobre outras tribos veciñas. Asaltou partes de Epiro, Epidamnos e as illas de Corcira e Pharos (Hvar). O seu estado estendíase desde Narona ao sur de Dalmacia ata o río Aoos e Corcira. Durante o seu reinado, o reino dos ardieos alcanzou o auxe do seu poder. O exército e a frota convertérono nunha gran potencia rexional nos Balcáns e no sur do Adriático. O rei recuperou o control do Adriático cos seus navíos de guerra (lembi), un dominio que antes gozaron os liburnios. Ningún dos seus veciños era tan poderoso. Agron divorciouse da súa primeira muller. miniatura|200x200px|O rei Gentius (Xencio), o último gobernante da dinastía ardiea. Agron morreu de súpeto, c. 231 a. C. , despois do seu triunfo sobre a liga etolia. A (segunda) esposa de Agron foi a raíña Teuta, que actuou como rexente despois da morte de Agron. Segundo Polibio, gobernaba "co razoamento das mulleres". Teuta comezou a dirixirse aos estados veciños de forma malévola, apoiando as incursións piratas dos seus súbditos. Despois de capturar Dyrrhachium e Fénice, as forzas de Teuta estenderon as súas operacións máis ao sur cara ao mar Xónico, derrotando á frota combinada aquea e etólica na batalla de Paxos e capturando a illa de Corcira. Máis tarde en 229 a. C., ela enfrontouse cos romanos e iniciou as Guerras Ilirias. Estas guerras, que se estenderon ao longo de 60 anos, finalmente resultaron na derrota dos ilirios no 168 a. C. e no final da independencia de Iliria cando o rei Xencio foi derrotado por un exército romano despois de duros enfrontamentos con Roma e cidades aliadas romanas como Apolonia e Dyrrhachium baixo Anicius Gallus. Despois da súa derrota, os romanos dividiron a rexión en tres divisións administrativas, chamadas meris.
Gregos e romanos A partir do século VII a. C., as colonias gregas establecéronse na costa de Iliria. Os máis importantes foron Apolonia, Aulon (actual Vlorë), Epidamnos (actual Durrës) e Lissus (actual Lezhë). A cidade de Buthrotum (actual Butrinto), Patrimonio da Humanidade da UNESCO, é probablemente máis importante hoxe que cando Xulio César a utilizou como depósito de provisiones para as súas tropas durante as súas campañas no século I a. C. Nese momento, era considerado un posto avanzado sen importancia, eclipsado por Apolonia e Epidamnos.
As terras que comprenden a Albania actual foron incorporadas ao Imperio Romano como parte da provincia de Iliria por riba do río Drin, e a Macedonia romana (especificamente como Epiro Nova) debaixo dela. A parte occidental da Vía Egnatia corría dentro da Albania moderna, rematando en Dyrrachium. Illyricum dividiuse máis tarde nas provincias de Dalmacia e Panonia.
A provincia romana de Illyricum ou Illyris Romana ou Illyris Barbara ou Illyria Barbara substituíu a maior parte da rexión de Iliria. Estendíase desde o río Drilon na Albania moderna ata Istria (Croacia) no oeste e ata o río Save (Bosnia e Hercegovina) no norte. Salona (preto da moderna Split en Croacia) funcionaba como a súa capital. As rexións que incluía cambiaron ao longo dos séculos aínda que unha gran parte da antiga Iliria seguía sendo parte de Illyricum.
O sur de Iliria converteuse en Epiro Nova, parte da provincia romana de Macedonia. No ano 357 a rexión formaba parte da prefectura pretoriana de Iliria, unha das catro grandes prefecturas pretorianas nas que se dividía o Imperio Romano tardío. En 395 as dioceses nas que se dividía a rexión eran a Diocese de Dacia (como Pravealitana ) e a Diocese de Macedonia (como Epirus Nova ). A maior parte da rexión da Albania moderna corresponde a Epiro Nova.
Cristianización