José Bento Renato Monteiro Lobato, nado en Taubaté, Provincia de São Paulo, o 18 de abril de 1882 e finado na cidade de São Paulo, o 4 de xullo de 1948, foi un escritor, activista, director e produtor brasileiro.
Traxectoria Foi un importante editor de libros inéditos e autor de importantes traducións. Seguido o seu precursor Figueiredo Pimentel (Contos da Carochinha) da literatura infantil brasileira, foi popularmente coñecido polo conxunto educativo da súa obra de libros infantís, que constitúe aproximadamente a metade da súa produción literaria. A outra metade, constituída por contos (xeralmente sobre temas brasileiros), artigos, críticas, crónicas, prefacios, cartas, libros sobre a importancia do ferro (Ferro, 1931) e do petróleo (O Escándalo do Petróleo, 1936). Escribiu unha única novela, O Presidente Negro, que non alcanzou a mesma popularidade que as súas obras para nenos, que entre as máis famosas destacan Reinações de Narizinho (1931), Caçadas de Pedrinho (1933) e O Picapau Amarelo (1939).
Contista, ensaísta e tradutor, Lobato naceu na cidade de Taubaté, interior de São Paulo, o ano de 1882. Licenciado en Dereito, actuou como promotor público até se tornar facendeiro, tras recibir a herdanza deixada polo avó. Diante dun novo estilo de vida, Lobato pasou a publicar os seus primeiros contos en xornais e revistas, sendo que, posteriormente, reuniu unha serie deles no libro Urupês, a súa obra prima como escritor. Nunha época en que os libros brasileiros eran editados en París ou Lisboa, Monteiro Lobato tornouse tamén editor, pasando a editar libros tamén no Brasil. Con iso, implantou unha serie de renovacións nos libros didácticos e infantís.
É bastante coñecido entre os nenos, pois dedicouse a un estilo de escrita con linguaxe simple onde realidade e fantasía están cóbado con cóbado. Pódese dicir que el foi o precursor da literatura infantil no Brasil. As súas personaxes máis coñecidas son: Emília, unha boneca de pano con sentimento e ideas independentes; Pedrinho, personaxe que o autor se identifica cando neno; Vizconde de Sabugosa, o sabio sabugo de millo que ten actitudes de adulto, Cuca, vilá que aterroriza a todos no sitio, Saci Pererê e outros personaxes que forman parte da famosa obra Sitio do Picapau Amarelo, que até hoxe é lido por moitos nenos e adultos. Escribiu aínda outras obras infantís, como A Menina do Nariz Arrebitado, O Saci, Fábulas do Marqués de Rabicó, Aventuras do Príncipe, Noivado de Narizinho, O Po de Pirlimpimpim, Emília no País da Gramática, Memorias da Emília, O Pozo do Visconde, e A Chave do Tamanho. Fóra dos libros infantís, escribiu outras obras literarias, tales como O Choque das Raças, Urupês, A Barca de Gleyre e O Escándalo do Petróleo. Neste último libro, demostra todo o seu nacionalismo, posicionándose totalmente favorábel a explotación do petróleo, no Brasil, só por empresas brasileiras.
Os primeiros anos miniatura|Monteiro Lobato na xuventude. Monteiro Lobato foi alfabetizado pola nai Olímpia Augusta Lobato e despois por un profesor particular. Aos sete anos, entrou nun colexio. Nesa idade descubriu os libros de seu avó materno, o Vizconde de Tremembé, dono dunha biblioteca inmensa no interior da casa. Leu todo o que había para nenos en lingua portuguesa. Os primeiros anos de estudante xa escribía pequenos contos para os xornaliños das escolas nas que estudou.
Aos once anos, en 1893, foi trasladado para o Colexio San João Evangelista. Ao recibir como herdanza anticipada un bastón do pai, que traía gravada no puño as iniciais J.B.M.L., mudou o seu nome de José Renato para José Bento, a fin de utilizalo. O ano seguinte, os pais regaláronlle un calzón longo, que usou bastante avergoñado. Aos 13 anos foi suspendido en portugués, cando xa escribía para tres xornais, aos 14 xa dominaba o inglés e francés e nesa idade fixo o texto Rabiscando, que é a súa redacción máis antiga coñecida. En decembro de 1896 foi para São Paulo e, en xaneiro de 1897, fixo exames das materias estudadas na cidade natal, mais foi suspendido no curso preparatorio e retornou a Taubaté.
Cando retornou ao Colexio Paulista, fixo as súas primeiras incursións literarias como colaborador dos xornais Patria, H2S e O Guarany, co pseudónimo de Josben e Nhô Dito. Pasou a coleccionar avidamente textos e recortes que o interesaban, e lía bastante. En decembro fixo novamente os exames para o curso preparatorio e foi aprobado. Escribiu minuciosas cartas á familia, describindo a cidade de São Paulo. Colaborou co Patriota e A Patria. Entón, mudouse para sempre para São Paulo, e tornouse estudante interno do Instituto Ciencias e Letras.
O ano seguinte, o 13 de xuño de 1898, perdeu o pai, José Bento Marcondes Lobato, vítima de conxestión pulmonar. Decidiu, por primeira vez, participar das sesións do Grêmio Literario Álvares de Azevedo do Instituto Ciencias e Letras. Súa nai, vítima dunha depresión profunda, morreu o día 22 de xuño de 1899.
Tendo forte talento para o deseño, pois desde meniño retrata a Facenda Buquira, tornouse deseñador e caricaturista nesa época. En busca de aproveitar as súas dúas maiores paixóns, decidiu ir para São Paulo tras completar os 17 anos.
O seu soño era estudar belas artes, mais, por imposición do avó, que o tiña como o sucesor na administración de seus negocios, acabou ingresando na Facultade da Praza de San Francisco para cursar dereito. Mesmo así, seguiu colaborando en diversas publicacións estudantís e fundou, cos compañeiros da súa clase, a "Arcádia Académica", en cuxa sesión inaugural fixo un discurso titulado: Ontem e Hoje. Lobato, a esas alturas, xa era eloxiado por todos como un comentarista orixinal e dono dun senso fino e sutil, dun "espírito á francesa" e dun "humor inglés" imbatíbel, que cargou pola vida fóra. Dous anos despois, foi elixido presidente da Arcádia Académica, e colaborou co xornal Onze de Agosto, onde escribiu artigos sobre teatro. De tales estudos xurdiu, en 1903, o grupo O Cenáculo, fundado xunto con Ricardo Gonçalves, Cândido Negreiros, Godofredo Rangel, Raul de Freitas, Tito Lívio Brasil, Lino Moreira e José Antônio Nogueira.
Era anticonvencional por excelencia, dicindo sempre o que pensaba, agradase ou non. Defendía a súa verdade con uñas e dentes, contra todo e todos, calquera que fosen as consecuencias. Gañou un concurso de contos, sendo que o texto Gens Ennuyeux foi publicado no xornal Onze de Agosto (11/08), cuxo voto decisivo foi dado por Amadeu Amaral.
Durante os seus anos de estudante formou un grupo literario chamado O Minarete, e coñeceu ao escritor Godofredo Rangel, con quen mantivo correspondencia durante máis de trinta anos, compilada posteriormente no libro A barca de Gleyre (1944).
O avogado En 1904 fíxose bacharel en dereito e regresou a Taubaté. O ano seguinte, fixo planos de fundar unha fábrica de xelatinas, en sociedade cun amigo, mais pasou a ocupar interinamente a fiscalía de Taubaté e coñeceu Maria Pureza da Natividade de Souza e Castro ("Purezinha") (1885-1959), que moraba en São Paulo, en 1906, que é cando comezan a namorar. Purezinha era neta de Antônio Quirino de Souza e Castro ("Dr. Quirino"), orientador de Lobato en 1900.
En 1910 asociouse a un negocio de estradas de ferro e naceu o seu segundo fillo, Edgar. Viviu no interior e nas cidades pequenas da rexión, escribindo paralelamente para xornais e revistas, como A Tribuna de Santos, Gazeta de Noticias do Río de Xaneiro e a revista Fon-Fon, para onde tamén mandaba caricaturas e deseños. Pasou a traducir artigos do Weekly Times para o xornal O Estado de S. Paulo, e obras da literatura universal, tamén enviando artigos para un xornal de Caçapava. Con todo, era visíbel a súa insatisfacción coa vida que levaba e cos negocios que non prosperaban.
O ano seguinte, aos 29 anos, Lobato recibiu a noticia do falecemento de seu avó, o Vizconde de Tremembé, tornándose entón herdeiro da Facenda Buquira, para onde se mudou con toda a familia. De promotor a facendeiro, dedicouse á modernización da laboura e á creación. Co lucro dos negocios, abriu un externato en Taubaté, que confiou aos coidados de seu cuñado. En 1912 naceu Guilherme, o seu terceiro fillo. Aínda insatisfeito, mais desta vez coa vida na facenda, planeou traballar comercialmente o Viaduto do Chá, na cidade de São Paulo, con Ricardo Gonçalves.
A fama O 12 de novembro de 1912, o xornal O Estado de S. Paulo, na súa edición vespertina (O Estadinho), publicou o seu artigo Velha Praga. Era véspera de Natal cando o mesmo xornal publicou un conto daquel que máis tarde sería o seu primeiro libro, Urupês. Na Vila de Buquira, hoxe municipio de Monteiro Lobato (São Paulo), nesa mesma época, envolveuse coa política e pronto a deixou de lado. A súa cuarta e última filla, Rute, naceu en febreiro de 1916, cando iniciaba colaboración na recentemente fundada Revista do Brasil. Era unha publicación nacionalista que agradou de cheo o gusto de Lobato.
Soamente en 1914, como facendeiro en Buquira, un traxe definiría para sempre a súa carreira literaria: durante o inverno seco daquel ano, cansado de afrontar as constantes queimadas practicadas polos caboclos, o facendeiro escribiu unha "indignación" titulada Velha Praga, e enviouna para a sección Queixas e Reclamacións do xornal O Estado de S. Paulo, edición da tarde, o "Estadinho". O xornal, entendendo o valor daquela carta, publicouna fóra da sección que era destinada aos lectores, no que acertou, pois a carta provocou polémica e fixo que Lobato escribise outros artigos como, por exemplo, Urupês, dando vida a un de seus máis famosos personaxes, o Jeca Tatu.
Jeca era un grande preguiceiro, totalmente distinto dos caipiras e indios idealizados pola literatura romántica de entón. A súa aparición xerou unha enorme polémica, en todo o país, pois o personaxe era símbolo do atraso e da miseria que representaba o campo no Brasil.
A partir de aí, os feitos sucedéronse: a xeada, sobre a cal deixou unha crónica, e as dificultades financeiras levárono a vender a facenda Buquira, en 1916, e a partir coa familia para São Paulo, coa intención de tornarse un "escritor-xornalista". Fundou, en Caçapava, a revista Paraíba, e organizou, para o xornal O Estado de S. Paulo, unha inmensa e forte pescuda sobre o saci. Lobato percorreu o interior de São Paulo, durante a Grande Xeada de 1918, escribindo unha importante crónica ao respecto, impresionado coa queima dos cafeais paulistas. Aínda en 1918, ano da Xeada, Folga, I Guerra Mundial e Gripe española, Lobato, escribía no xornal O Estado de S. Paulo, o máis importante xornal da capital, e, como todos os editorialistas acabaron collendo a gripe española, varios editoriais do xornal O Estado, daqueles días, foron escritos unicamente por Lobato.
A Facenda Buquira, a cal Lobato visitaba na infancia cando pertencía a seu avó, o Vizconde de Tremembé, e onde Lobato viu a xeada, coñeceu o caipira caboclo, e tivo inspiración para seus personaxes e paisaxes dos seus libros (como a pequena fervenza que inspirou o Reino das Augas Claras), é centro de visitas, sendo que a casa-sede da facenda aínda se encontra no seu estado orixinal, situada á marxe da estrada denominada "Estrada do Livro", que liga a cidade de Monteiro Lobato á Caçapava.
O 20 de decembro publicou Paranoia ou Mistificação?, a famosa crítica desfavorábel á exposición de pintura de Anita Malfatti, que culminaría como a mecha para a creación da Semana de Arte Moderna de 1922. Moitos pasaron a ver Lobato como reaccionario, inclusive os modernistas, mais hoxe, tras tantos anos, enténdese que o que Lobato criticaba eran os "ismos" que viñan da Europa: cubismo, futurismo, dadaísmo, surrealismo, que el pensaba que eran "colonialismos", "europeizacións", así como ocorrera cos académicos das xeracións anteriores.