As Cataratas Victoria (Lozi: Mosi-oa-Tunya, "O fume que trona") é unha catarata no sur de África no río Zambeze na fronteira entre Zambia e Zimbabwe.
Orixes do nome
Crese que David Livingstone, o misioneiro e explorador escocés, foi o primeiro europeo en ver as cataratas Victoria o 16 de novembro de 1855, do que hoxe se coñece como Illa Livingstone, unha das dúas masas terrestres no medio do río, inmediatamente augas arriba das cataratas preto da costa de Zambia. Livingstone nomeou o seu avistamento en honra á Raíña Vitoria do Reino Unido, pero o nome indíxena Lozi, Mosi-oa-Tunya - "O Fume que trona " tamén continúa no uso común. A Lista do Patrimonio da Humanidade recoñece oficialmente os dous nomes." | Archived copy". Archived from the original on 14 de xullo de 2007. Consultado o 11 de marzo de 2007. Livingstone tamén cita un nome máis antigo, "Seongo" ou "Chongwe", que significa "O Lugar do Arco da Vella". como resultado da constante auga pulverizada.
O próximo parque nacional de Zambia chámase Mosi-oa-Tunya, mentres que o parque nacional e a cidade da costa de Zimbabue son nomeados como Victoria Falls (cataratas Victoria).
Tamaño miniatura|Vista aérea miniatura| Cataratas Victoria vista de Zimbabwe en xullo.
Aínda que non é a catarata máis alta nin a máis ancha do mundo, as Cataratas Victoria están clasificadas como as máis grandes, en función da súa combinación de 1.708 m.Southern Africa Places (2009). Victoria Falls. Consultado o 18 de maio de 2009 from Victoria Falls – South Africa Places de ancho e 108 m. de altura, resultando a maior folla de auga caendo do mundo. As cataratas Victoria teñen aproximadamente o dobre da altura das Cataratas do Niágara de Norteamérica e moito máis que o dobre das cataratas Horseshoe. En altura e anchura, as Cataratas Vitoria so teñen un rival na Arxentina, as Cataratas do Iguazú.name="WW">
Durante unha considerable distancia augas arriba das cataratas, o Zambeze flúe sobre unha folla de basalto, nun val pouco profundo, delimitado por outeiros baixos e distantes. O curso do río está salpicado de numerosas illas cubertas de árbores, que aumentan en número mentres o río se achega ás cataratas. Non hai montañas, escarpas nin vales profundos, só unha meseta plana que se estende centos de quilómetros en todas as direccións.
As cataratas fórmanse cando a anchura total do río cae en picado nunha única caída vertical nun ancho abismo transversal 1708 m., tallado polas súas augas ao longo dunha zona de fractura no planalto de basalto. A profundidade do abismo, chamado Primeira Garganta, varía desde os 80 m. no seu extremo occidental a 108 m. no centro. A única saída da primeira garganta é un ancho oco de 110 m. aproximadamente a dous terzos da distancia a través do ancho das cataratas desde o extremo occidental.
Todo o volume do río vértese nas gargantas das cataratas Victoria dende esta estreita fenda.
Hai dúas illas na crista das cataratas que son o suficientemente grandes como para dividir a cortina de auga mesmo en plena inundación, a illa de Boaruka (ou illa Catarata) preto da beira occidental e a illa de Livingstone preto do medio, o punto desde o que Livingstone viu por primeira vez as cataratas. A menos que suceda unha gran inundación, illotes adicionais dividen a cortina de auga en fluxos paralelos separados. Os fluxos principais son nomeados, en orde desde Zimbabue (oeste) ata Zambia (ao leste): Catarata do diaño (chamada Auga saltando por algúns), Main Falls 8catarata principal), Rainbow Falls (Catarata arco da vella, a máis alta) e Catarata Oriental.
O río Zambeze, río arriba das cataratas, experimenta unha tempada de choivas entre finais de novembro e principios de abril, e unha estación seca o resto do ano. A tempada anual de inundacións do río é de febreiro a maio cun pico en abril,World Commission on Dams website: "Case Study – Kariba Dam-Zambezi River Basin" Annex 13 & 14 Victoria Falls Mean Monthly Flows. Consultado o 1 de marzo de 2007. This website gives mean monthly flow rates in cubic metres per second (i.e., the total volume of water passing in each calendar month divided by the number of seconds in the month), the standard measure used in hydrology to indicate seasonal variation in flow. A figure of around 9,000 m3/s (318,000 cu ft) is quoted by many websites for Victoria Falls but this is the mean maximum instantaneous rate, which is only achieved for a few days per year. The figure of 536 million m3/minute (18.9 billion cu ft/min) on some websites (e.g. ZNTB) is an error for 536 million litres/minute (equivalent to 9100 m3/s or 142 million U.S. gallons/min). The '10-year maximum' is the mean of the maximum monthly rate returned in a ten-year period. A auga pulverizada das cataratas ascende normalmente a unha altura de máis de 400 m. e ás veces ata o dobre de altura, e é visible de ata a 48 km.. Durante a lúa chea, pódese ver un "arco de lúa" na auga pulverizada en lugar do arco da vella habitual. Durante a tempada de inundacións, con todo, é imposible ver o pé das cataratas e a maior parte da súa fronte, e os paseos ao longo do cantil oposto a ela son unha ducha constante e esta envolto en néboa. Preto do bordo do cantil, a auga pulverizada sobe cara a arriba como a choiva invertida, especialmente na ponte Knife-Edge de Zambia.
A medida que avanza a estación seca, os illotes da crista fanse máis amplos e máis numerosos, e de setembro a xaneiro ata a metade da cara rochosa das cataratas pódese secar e pódese ver o fondo da primeira garganta en case toda a súa lonxitude. Neste momento faise posible (aínda que non necesariamente seguro) camiñar por algúns tramos do río na crista. Tamén é posible camiñar ata o fondo do primeiro desfiladeiro do lado zimbabuense. O fluxo mínimo, que ocorre en novembro, rolda a décima parte da cantidade de abril, esta variación de fluxo é maior que a doutras importantes cataratas, e fai que o caudal medio anual das Cataratas Victoria sexa menor do que podía esperarse en función do caudal máximo.
Gargantas miniatura|left| Primeiro desfiladeiro, do lado zambiano Todo o volume do río Zambeze cae pola ampla saída de 110 m. da primeira garganta nunha distancia de aproximadamente 150 m., despois entra nunha serie de desfiladeiros en zigzag chamadas pola orde en que lles chega o río. A auga que entra na "segunda garganta" fai unha curta curva á dereita e esculpiu unha profunda piscina no que se chama o "pote de ebulición". Chégase a través dun empinado carreiro dende o lado zambiano, ten uns 150 metros. Con pouca auga súa superficie é lisa, pero con moita auga ten enormes e lentos remuíños e fortes turbulencias de ebulición. Obxectos e seres humanos son arrastrados polas cataratas, incluíndo ocasionalmente hipopótamos ou crocodilos, atópanse frecuentemente arrastrados ou depositados pola corrente no extremo nordés da Segunda Garganta. É aquí onde se atoparon os corpos da señora Moss e Mr Orchard, mutilados polos crocodilos, despois de que dúas canoas fosen envorcadas por un hipopótamo en Long Island augas arriba das cataratas.
miniatura|upright|Cataratas Victoria do lado de Zimbabwe As principais gargantas son Primeira garganta: na que o río divídese nas cataratas Victoria Segunda garganta: 250 m. ao sur da catarata, 2.15 km de longo, atravesada pola ponte das Cataratas Victoria. Terceira Garganta: 600 m. ao sur, 1´95 km. de longo, contén a estación de enerxía das cataratas Victoria. Cuarta Garganta: 1´15 km. ao sur, 2´25 km. de longo. Quinta Garganta: 2´25 km. ao sur, 3´2 km.de longo Garganta de Songwe: 5´3 km. ao sur, o nome do pequeno río Songwe que vén do nordés, e o máis profundo con 140 m., o nivel do río varía até 20 m. entre a estación húmida e seca.
Formación miniatura|left| Parque Nacional das Cataratas de Vitoria
O río Zambeze superior orixinalmente drenaba ao sur a través da actual Botswana para unirse ao río Limpopo. Unha elevación xeral da terra entre Zimbabwe e o deserto de Kalahari hai uns 2 millóns de anos bloqueou esta ruta de drenaxe e unha gran paleolagoa coñecida como Makgadikgadi formado entre o Kalahari e a plataforma de basalto de Batoka de Zimbabwe e Zambia. Este lago era orixinalmente endorreico e non tiña saída natural. En condicións de clima húmido uns 20.000 anos a.C., eventualmente desbordouse e comezou a drenar ao leste cortando o desfiladeiro de Batoka a través do basalto a medida que avanzaba.
A recente historia xeolóxica das Cataratas Victoria pódese ver na forma xeral do desfiladeiro de Batoka, coas súas seis gargantas individuais e oito posicións anteriores das cataratas. As gargantas orientadas leste-oeste implican control estrutural con aliñamento ao longo das [xuntas xeolóxicas] das zonas destruídas, ou fallos xeolóxicos con de desprazamento vertical como é o caso das segunda e quinta gargantas. A erosión cara a cabeza a través destas liñas estruturais de debilidade establecería unha nova liña de caída e abandono da liña anterior. As xuntas orientadas norte-sur controlan as seccións que flúen ao sur do río. Un deles é o "Boiling Pot", que une o primeiro desfiladeiro coa segunda garganta.
As cataratas xa comezaron a cortar o próximo desfiladeiro, ao caer nun dos laterais da "Catarata do Diaño", entre a beira occidental do río e a illa de Catarata. O bordo na catarata actual é máis baixo aquí e leva a maior concentración de auga na fase de inundación.
miniatura|Imaxe vía satélite que amosa o amplo río Zambeze que cae na estreita fenda e unha serie posterior de desfiladeiros en zigzag (a parte superior da imaxe está ao norte). A secuencia sedimentaria que recobre o basalto nas marxes do río Zambeze chámase formación das Cataratas Victoria, que consiste en grava, arenito do canón, areas do Kalahari, e area eólica e aluvión. Uns 15–45 m de escarpa bordea o río a uns 5–6 metros de distancia da canle principal, e unha serie de terrazas fluviais son evidentes entre a escarpa e a canle.
Historia Historia precolonial Os artefactos de pedra do Paleolítico inferior de Acheulean e as ferramentas de Oldowan foron escavadas en sitios arqueolóxicos ao redor das cataratas, así como as ferramentas e artefactos Sangoan e Lupemban que datan de mediados da Idade da Pedra. Cerámica da Metalurxia do ferro en África escavouse nun sitio vlei preto da presa de Masuma a principios dos anos 1960. Evidencias de fundición de ferro tamén se atoparon nun asentamento datado a finais do primeiro milenio d.C.
O pobo Tonga do sur coñecido como o Batoka / Tokalea chamou as cataratas "Shungu na mutitima". O pobo Matabele, que chegou máis tarde, chamoulles aManz' aThunqayo, e os Makololo e Batswana (cuxa lingua é usada polo pobo Lozi) chámanas Mosi-o-Tunya. Todos estes nomes significan esencialmente "o fume que trona".The Northern Rhodesia Journal online : "Native Name of Victoria Falls", Vol I No 6 p. 68 (1952). Consultado o 28 de febreiro de 2007.
Un mapa debuxado por Nicolas de Fer en 1715 mostra a catarata marcada claramente na posición correcta. Mostra tamén liñas punteadas que denotan rutas comerciais que David Livingstone seguiu 140 anos despois. Un mapa de c. 1750 debuxado por Jacques Nicolas Bellin para o Abbé Antoine François Prevost d'Exiles marca as caída de auga como "cataratas" e sinala un asentamento ao norte do Zambeze como amigable cos portugueses na época.