San Xoán da Cruz ou San Juan de la Cruz, de nome secular Juan de Yepes Álvarez e coñecido primeiramente como frei Juan de San Matías, nado en Fontiveros (Ávila) o 24 de xuño de 1542 e finado en Úbeda (Xaén) o 14 de decembro de 1591, foi un relixioso e poeta místico do renacemento español. Foi reformador da Orde da nosa Señora do Monte Carmelo e cofundador da Orde dos Carmelitas Descalzos con santa Tareixa de Xesús.
Xunto con Tareixa de Xesús, considérase a Xoán da Cruz o cume da mística experimental cristiá.Poetas de extracción diversa como Rubén Darío, Juan Ramón Jiménez, Paul Valéry e T. S. Eliot consideraron os poemas de Xoán da Cruz non só como o cume da mística española, senón da poesía en lingua castelá. Dende 1952 é o patrón dos poetas en lingua castelá.
Traxectoria miniatura|Gravado en talla doce de Cornelis Boel, orixe da iconografía do santo, publicado na obra de frei José de Jesús María Relacion de un insigne milagro que Nuestro Señor obra continuamente en vna parte de carne del venerable P.F. Iuan de la Cruz primer Religioso Descalço Carmelita, autenticado y aprouado por el señor don Iuan Vigil de Quiñones, Obispo de Valladolid. Madrid, pola viúva de Alonso Martín, 1615.Egido, Teófanes, «Hagiografía y estereotipos de santidad contrarreformista (La manipulación de san Juan de la Cruz)», Cuadernos de Historia Moderna, 25 (2000), pp. 61-85, p. 73. Primeiros anos Naceu en 1542 no municipio abulense de Fontiveros, situado na área delimitada por Madrigal de las Altas Torres, Arévalo e ÁvilaJean Canavaggio y Bernard Darbord, Historia de la literatura española: El siglo XVI, Barcelona, Ariel, 1994, vol. 2, páx. 164. ISBN 978-84-344-7453-6 co nome de Juan de Yepes Álvarez nunha familia de conversos (descendentes de xudeus conversos ao cristianismo), fillo dun tecedor toledano chamado Gonzalo de Yepes e de Catalina Álvarez. Tivo dous irmáns máis vellos chamados Francisco e Luis. O pai de Juan morreu cando tiña catro anos, o que deixou a familia nunha difícil situación. O seu irmán Luis morreu cando el tiña seis anos, quizais pola mala alimentación.Moliner 2004:74 A nai e os dous fillos restantes, Francisco e o propio Juan, sufriron unha perentoria pobreza, polo que se viron obrigados a trasladarse primeiro a Arévalo, onde viviron durante catro anos, e en 1551 a Medina del Campo. A tradición achacaba a estas penalidades pasadas que Juan fose un home de escasa corpulencia, bastante baixo de estatura, tanto que Tareixa de Ávila o chamou "o meu medio frade". Con todo, na exhumación, estudo e restauración dos seus restos que se fixo en 1992, confirmouse que a súa estatura estaba entre 1,60 e 1,65 m, normal para a súa época. O incremento de fortuna, que lles reportou o matrimonio do irmán máis vello con Ana Izquierdo, conseguiu que se establecesen alí definitivamente. Juan, grazas á súa condición de pobre de solemnidade, puido asistir ao Colexio dos Nenos da Doutrina, privilexio que o obrigou a realizar certas contraprestacións, como asistir no convento, a axuda a Misa e aos Oficios, o acompañamento de enterros e a práctica de pedir esmola. A mínima formación recibida no colexio capacitouno para continuar a súa formación no recentemente creado (1551) Colexio dos xesuítas, que lle deu unha sólida base en Humanidades. Como alumno externo e a tempo parcial, debía compaxinar os seus estudos cun traballo de asistencia no Hospital da nosa Señora da Concepción de Medina del Campo, especializado na curación de enfermidades venéreas.
Así, pois, entre 1559 e 1563, estudou cos xesuítas; durante os primeiros tres anos, recibe a formación segundo a nova Ratio Studiorum, en que o latín era a base de todo o currículo; no cuarto ano, á parte de recibir instrución retórica, aprendeu a escribir en latín, a construír versos neste idioma e a traducir a Cicerón, Xulio César, Virxilio, Ovidio, Marcial e Horacio. Simultaneamente, viviu as novas correntes do humanismo cristián, con estilo e comportamentos renovados na pedagoxía.
Aos vinte e un anos, en 1563, ingresou no Convento dos Pais Carmelitas de Medina del Campo, da Orde dos Carmelitas, e adoptou o nome de frei Juan de san Matías. Tras realizar o noviciado entre 1563 e 1564 no Convento de Santa Ana, trasladouse a Salamanca onde estudou no Colexio de Santo André dos Carmes entre 1564 e 1567, os tres cursos preceptivos para obter o bacharelato en artes. Durante o terceiro curso, foi nomeado, polas súas destrezas dialécticas, prefecto de estudantes no colexio de Santo André.
Relación con Tareixa de Ávila A súa insatisfacción co modo de vivir a experiencia contemplativa no Carmelo, fixérono considerar ir á Cartuxa, pero en 1567 regresou a Medina del Campo por uns poucos días para ser ordenado presbítero e celebrar a súa primeira misa en presenza do seu irmán, o resto da súa familia e os seus amigos do convento e alí coñeceu a Teresa de Cepeda e Ahumada, futura santa Tareixa de Xesús, que chegara á cidade para fundar unha nova sede da súa Reforma carmelita, os chamados carmelitas descalzos. Teresa convenceu a Juan e uniuno á súa causa de reforma da súa orde, que tropezou cunha grande hostilidade por parte dos carmelitas calzados.
Juan regresou a Salamanca e iniciou estudos de teoloxía durante o curso 1567-1568, pero só terminou un curso de catro polo que non obtivo nin sequera o grao de bacharel. En agosto abandonou Salamanca para acompañar a Teresa na súa fundación feminina de Valladolid. O 28 de novembro de 1568 fundou en Duruelo (Ávila) o primeiro convento da rama masculina do Carmelo Descalzo seguindo a "Regra Primitiva" de Santo Alberto, isto é, un establecemento que propugna o retorno á práctica orixinal da orde. Durante a cerimonia cambiou o seu nome polo de frei Juan de la Cruz. En 1570 a fundación trasladouse a Mancera, onde Juan desempeñou o cargo de subprior e mestre de novizos. En 1571, despois dunha breve estancia en Pastrana, onde puxo en marcha o seu noviciado, estableceuse en Alcalá de Henares como reitor do recentemente fundado Colexio convento de Carmelitas Descalzos de San Cirilo.
Juan converteuse nun dos principais formadores para os novos adeptos a esta reforma carmelitana. En 1572 viaxou, convidado por Teresa de Jesús, ao Convento da Encarnación en Ávila, onde asumiu as tarefas de vigairo e confesor das monxas. Permaneceu aquí até finais de 1577, polo que acompañou a nai Teresa á fundación de diversos conventos de descalzas, como o de Segovia.
Enfrontamento entre carmelitas miniatura|300x300px|Oratorio de san Xoán da Cruz en Úbeda, onde foi sepultado ao morrer. Durante este período, no seo da Orde do Carmelo agraváronse os conflitos xurisdicionais entre os carmelitas calzados e descalzos, debidos a distintos enfoques espirituais da reforma; polo demais, o preito enmarcábase tamén na confrontación entre o poder real e o pontificio por dominar o sector das ordes relixiosas. Así, en 1575, o Capítulo Xeral dos Carmelitas decidiu enviar un visitador da Orde para suprimir os conventos fundados sen licenza do Xeneral e de recluír a nai Teresa nun convento. Finalmente, en 1580 o Carmelo Descalzo erixiuse en Provincia exenta e en 1588 foi recoñecida como Orde.
Encarceramento Neste contexto é no que se produciu o encarceramento de Juan de la Cruz, quen xa en 1575 fora detido e encarcerado en Medina del Campo durante uns días polos frades calzados. A noite do 3 de decembro de 1577 Juan da Cruz foi novamente apresado e trasladado ao convento de frades carmelitas de Toledo, onde é obrigado a comparecer ante un tribunal de frades calzados para retractarse da Reforma tareixana. Ante a súa negativa, foi recluído nunha prisión conventual durante oito meses. Durante este período de reclusión escribiu as trinta e unha primeiras estrofas do Cántico espiritual (na versión coñecida como protocántico), varios romances e o poema da fonte, e cantounos na súa reclusión para consolarse.
Fuga Tras concienciarse de que a súa liberación ía ser difícil, planeou detidamente a súa fuga e entre o 16 e o 18 de maio de 1578, coa axuda dun carcereiro, escapou no medio da noite e acolleuse no convento das Nais Carmelitas Descalzas, tamén en Toledo.Unha versión literaria da vida de Xoán da Cruz e especialmente deste episodio atópase na novela de José Jiménez Lozano El mudejarillo (1992). Para maior seguridade, as monxas enviárono ao Hospital de Santa Cruz, no que estivo mes e medio. A fuga tivo lugar na madrugada do 15 de agosto de 1578: a anécdota ten que ver con que o santo quería celebrar misa en honra da Virxe, comunicouno días anteriores e o Superior respondeulle "Xamais nos meus días".
Cargos na súa orde En 1578 dirixiuse a Andalucía para recuperarse completamente. Pasou por Almodóvar del Campo, berce dos místicos san Xoán de Ávila e san Xoán Bautista da Concepción, e logo chegou como vigairo ao convento do Calvario en Beas de Segura, Xaén. Estableceu amizade con Ana de Jesús, tras algunhas visitas á fundación de Beas. En xuño de 1579 estableceuse na fundación de Baeza onde permaneceu como Reitor do Colexio Maior até 1582, en que marchou para Selecta tras ser nomeado Terceiro Definidor e Prior dos Mártires desa cidade. Realizou numerosas viaxes por Andalucía e Portugal, por razóns do cargo. En 1588 foi elixido Primeiro Definidor e Terceiro Consiliario da Consulta, o cal o trasladou a Segovia.
Morte e canonización miniatura|267x267px|Sepulcro de san Xoán da Cruz no Convento dos Carmelitas Descalzos de Segovia. Tras un novo enfrontamento doctrinal en 1590, foi destituído en 1591 de todos os seus cargos, e quedou como simple súbdito da comunidade. Durante a súa viaxe de volta a Segovia, caeu enfermo no convento da Peñuela de La Carolina e foi trasladado a Úbeda, onde morreu a noite do 13 ao 14 de decembro.
Inmediatamente trala súa morte, o seu corpo foi desposuído e iniciáronse os preitos entre Úbeda e Segovia pola posesión dos seus restos. En 1593, estes, mutilados, trasladáronse clandestinamente a Segovia, onde repousan no Convento dos Carmelitas Descalzos. O proceso de beatificación e canonización iniciouse en 1627 e finalizou en 1630. Foi beatificado en 1675 por Clemente X e canonizado por Benedito XIII en 1726. Posteriormente, o 24 de agosto de 1926, Pío XI proclamouno Doutor da Igrexa. Dende 1927, os restos do corpo incorrupto do santo descansan nun mausoleo erixido nunha capela do segoviano Convento dos Carmelitas Descalzos, xunto ao Santuario da Fuencisla, no val do Eresma.
Obra literaria Influencia A poesía de Juan de Yepes constitúe o punto de encontro dunha longa tradición literaria. A súa lírica integra tradicións literarias de distinta orixe que, axuntadas polo escritor nos seus textos, van adquirindo significados e valores múltiples que exceden aqueles que tiñan na súa orixe.
A crítica, dende Dámaso Alonso, puxo de relevo a confluencia de tres influencias: por unha banda, o bíblico do Cantar dos Cantares, e, por outro, a tradición da poesía culta italianizante e a tradición da poesía popular e de cancioneiros do Renacemento español. A influencia da Biblia é fundamental na súa poesía, en tanto actúa como molde e catalizador do resto de lecturas que conforman a súa bagaxe cultural. Particularmente, resulta transcendental no Cántico espiritual, cuxo simbolismo e imaxes teñen a súa orixe no Cantar dos cantares.
Relixiosidade e filoloxía A obra de Xoán da Cruz foi, dende sempre, enfocada dende dúas perspectivas, a teolóxica e a literaria, que, en moitas ocasións, se presentaron mesturadas.
Perspectiva relixiosa