thumb|Pueblos orixinarios de Bolivia Les llingües pano pueden estremase en seis rames distintes, dos de les cualos tán representaes en Bolivia: la caña meridional, compuesta pol chacobo y el pacaguara (o pacahuara), y la caña Yuruá-Purús, representada pol yaminahua (Córdoba et al., 2012). Los 'chacobos' tán distribuyíos nuna ventena de comunidaes ente los ríos Ivon, Benicito y Yata (nes provincies Vaca Diez y Yacuma, departamentu del Beni); los 'pacaguaras' llindar a una familia mestizada colos chacobos d'Altu Ivon y Puertu Tujuré, y los 'yaminahues', que llegaron a Bolivia mientres la segunda metá del sieglu XX procedentes de Perú y Brasil, atópense instalaos na provincia Nicolás Suárez, departamentu de Pando.
Dende la promulgación del decretu supremu N.° 25894 el 11 de setiembre de 2000 el chácobo, el pakawara y el yaminawa son trés de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia,Bolivia: Decretu Supremu Nº 25894, 11 de setiembre de 2000 lo que foi incluyíu na Constitución Política al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.Constitución Política de Bolivia
Situación actual La vitalidá de la llingua ye mayor ente los chacobos qu'ente los yaminahuas y pacaguaras. Según los datos proporcionaos en Crevels y Muysken (2009:15), el chacobo cunta con 340 falantes y, poro, atópase nuna situación de peligru. El yaminahua y el pacaguara cunten con 51 y 6 falantes respeutivamente.Estes cifres faen referencia al númberu de falantes de cuatro a más años d'edá. El yaminahua atópase, entós, en serio peligru d'estinción, ente que'l pacaguara ye consideráu una llingua morrebunda.
No que fai a la situación sociolingüistica del chacobo y el pacaguara, Córdoba et al. (2012) señalen que non yá el factor demográficu incide na vitalidá llingüística de dambes llingües, sinón tamién la naturaleza de les rellaciones ente los chacobos y pacaguaras. Según los autores, s'evidencia a lo llargo de les últimes décades una paulatina 'chacobización' del pacaguara. El progresivu mestizaje sociolóxicu qu'atestigua l'analís de les redes d'alianza matrimonial traduzse pos, como ye d'esperar, nel planu llingüísticu.
Esbozu gramatical La siguiente descripción gramatical centrar nes llingües pano de la caña meridional (chacobo y pacaguara).
Fonoloxía Les llingües chacobo y pacaguara comparten el mesmu sistema fonolóxicu, que consiste en 4 vocales y 16 consonantes (Córdoba et al., 2012), como s'aprecia nos cuadros 1 y 2 respeutivamente: {| class=wikitable style="text-align:center;" |+ style="text-align: left"|Cuadru 1: Vocales ! !! Anterior !! Central !! Posterior |- ! Zarrada | style="font-size:larger;"|i | style="font-size:larger;"|ɨ|| |- ! Media | || || style="font-size:larger;"|o |- ! Abierta | ||style="font-size:larger;"| a ||
{| class=wikitable style="text-align:center;" |+ style="text-align: left"|Cuadru 2: Consonantes ! !! Billabial !! Alveolar !! Retroflexa !! Alveo-palatal !! Palatal !! Velar !! Glotales |- ! Oclusiva | style="font-size:larger;"| p || style="font-size:larger;"|t | || || || style="font-size:larger;"|k || style="font-size:larger;"|ʔ |- ! Nasal | style="font-size:larger;"| m || style="font-size:larger;"|n || || || || || |- ! Africada | || style="font-size:larger;"|ts || || style="font-size:larger;"|tʃ || || || |- ! Fricativa | style="font-size:larger;"|ß|| style="font-size:larger;"|s | style="font-size:larger;"|ʂ || style="font-size:larger;"|ʃ || || | style="font-size:larger;"|h |- ! Vibrante | || style="font-size:larger;"|ɾ || || || || || |- ! Semiconsonante | style="font-size:larger;"| w || || || || style="font-size:larger;"|j || ||
Morfoloxía De siguío, descríbense delles traces morfolóxiques que caractericen les llingües pano de la caña meridional (Córdoba et al., 2012). Les llingües pano meridionales son aglutinantes y moderadamente fusionales. Presenten numberosos sufixos verbales que marquen distinciones aspectuales, temporales, modales y de transitividá. Asina, por casu, estrémense tres marcadores de pasáu llargamente usaos: -afitada “ente ayeri y agora” (PAS1), -yamë(t) “apocayá tiempu” (PAS2), -ní, “hai enforma tiempu” (PAS3). Estes llingües presenten, amás, numberosos prefixos, mayormente referentes a partes del cuerpu, qu'indiquen llugar y xúntense a nomes, axetivos y verbos: jí-nëx-quë [COLA-ensobiar.FR-CMPL] 'ensobiar por/de la cola.' Evidénciase, tamién, la esistencia d'un afixu suprasegmental, consistente na mudanza acentual, que codifica les funciones de ergativo, presea, vocativu, llocativu y xenitivu. Estes llingües presenten tamién fenómenos de supleción, ca- 'dir' (singular) vs. bo- 'dir' (plural), composición, chaxo-jana [venado-llingua] 'pan de yuca', y reduplicación, huëstí 'solo, unu' > huëstí-huëstí 'dalgunos.
Sintaxis De siguío, méntense delles traces sintáctiques que caractericen a les llingües pano meridionales (Córdoba et al., 2012). Nes cláusules transitives con aspeutu completivo, se evidencian los órdenes AOV (axente-oxetu-verbu), OAV, OVA ya inclusive AVO, como se repara en (1), y nes intransitives, los órdenes SV/VS (suxetu-verbu/verbu-suxetu), como s'aprecia en (2). Nes cláusules principales incompletivas, el suxetu transitivu o intransitivu ocupa la posición postverbal obligatoriamente, como se repara en (3).
(1a)El mionoquítsaya-quë. 2SG.NOM1PL.ACmirar-CMPL (1b)Noquíel miotsaya-quë. 1PL.AC2SG.NOM mirar-CMPL (1c)El miotsaya-quëel mio. 2SG.NOM mirar-CMPL1PL.AC'Tu mirástinos.'(Guillaume, 2012)
(2a)El miojabá-quë. 2SG.NOMcorrer-CMPL (2b)jabá-quëel mio-a. correr-CMPL2SG-SPV'Tu (te) corristi.'(Guillaume, 2012)
(3)Nami pi-quijóni. carne.ABScomer-INCMPLhome.ABS 'L'home come/ta comiendo carne.'(Guillaume, 2012)
En construcciones posesives, el posesor preciede al teníu, como se repara en (4). El nucleu preciede al modificador en combinaciones [nome axetivu], pero les combinaciones [nome nome] exhiben l'orde inversu.
(4)Carainá ìnacá Cácotëxa-quë. mestizu.XEN perru.ERGCacu.ABSmorder-CMPL 'El perru del mestizu mordió a Cacu.'(Guillaume, 2012)
Nes cláusules relatives el verbu asocede necesariamente a la fin, y el nucleu esternu sigue a la cláusula relativa, como se repara en (5).
(4)Namiyoma-haicainaxëtia-qui joni. carne.ABS robar-PTCP.CMPL RELperru.ABS.FRdar.palazo-INCMPL home.ABS 'L'home da palazos al perru [que robó la carne].'(Zingg 1998: 247, en Guillaume, 2012)
Notes
Bibliografía
Córdoba, Lorena, Valenzuela, Pilar y Villar, Diego (2012). Pano meridional. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) Llingües de Bolivia, tomu II Amazonia, 27-69. La Paz: Plural editores. (en prensa) Crevels, Mily y Muysken, Pieter (2009). Llingües de Bolivia: presentación y antecedentes. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) Llingües de Bolivia, tomu I Ámbitu andín, 13-26. La Paz: Plural editores.
Enllaces esternos
Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)
Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción - Pacahuara
Categoría:Llingües pano Categoría:Llingües de Bolivia