Valdetorres de Jarama ye un conceyu y llocalidá d'España, na Comunidá de Madrid. Cuenta con 4008 habitantes. La so estensión ye de 33,5 km² y tien una densidá de población de 119 hab/km². Atopar a 32 quilómetros de Alcalá y a 39 quilómetros de Madrid. El tipu de hábitats d'esti espaciu natural protexíu pola Unión Europea ye en mosaicu, lo que favorez a les especies d'aves como les avutardes, les peñerines, los sisones, los aguiluchos pálidos y los aguiluchos cenizos, y al llendo, pola calidá y cantidá de campera que produz propiu de los cultivos de secanu. Esta zona d'interés comuñal denominar d'estepes cerealistas del ríu Jarama.
Topónimu y etimoloxía
Tradicionalmente l'orixe del topónimu Valdetorres atribuyir a la so situación nun valle que taría apoderáu poles talayes construyíes ente los sieglos IX-X polos musulmanes pa vixilar la meyora de los reinos cristianos nuna zona estratéxica que protexía d'incursiones a la ciudá de Toledo. La talaya d'El Vellón acolúmbrase claramente dende la llocalidá.
Otres teoríes sostienen que l'orixe del nome de la llocalidá taría en turriar, pequeñes torres de vixilancia, coles que ye posible que cuntaren les esplotaciones agrícoles qu'esistiríen nes zones aledañas al ríu Jarama a partir del baxu Imperiu romanu.
Historia Primeros asentamientos
La ocupación humana na llocalidá remontar a la Primer Edá del Fierro reparándose cierta continuidá nel poblamientu mientres la Segunda Edá del Fierro, con asentamientos carpetanos y hasta la ocupación romana.
El surdimientu d'estos nucleos de población viose favorecíu pola configuración del ríu Jarama al so pasu pola llocalidá, yá que cunta con amplies zones de vega próximes al cursu fluvial, según numberosos regueros.
Dómina romana
La conocida como villa romana de Valdetorres de Jarama ye la principal muerte d'esta dómina na llocalidá. A pesar d'esta denominación, los últimos estudios coinciden n'identificar l'edificiu con una “mansio” o albergue onde los viaxeros que percorríen les calzaes romanes atopaben agospiamientu.
La situación del edificiu acota esta versión yá que dellos autores sostienen la esistencia d'una vía secundaria que dende Complutum (Alcalá de Henares) y pasando por Daganzo y Valdetorres dirixir a Somosierra. Na llocalidá esiste un camín qu'anguaño se sigue denominando camín de Alcalá. Per otru llau, tamién hai autores que sostienen la esistencia d'una vía que trescurría paralela al ríu Jarama y que podría confluyir cola que llegaba de Complutum, nun llugar próximu al que s'atopaba la villa romana de Valdetorres de Jarama. Al pie de esta vía esistíen diverses villes qu'en dellos casos tuvieron cierta continuidá mientres el periodu visigodo y medieval.
El descubrimientu del edificiu tuvo llugar nel añu 1977 mientres la realización d'unes obres nel Camín de Madrid que dexaron al descubiertu una escultura representando un tritón. La campaña d'escavación que se llevó a cabu de 1978 a 1982 dexó al descubiertu la estructura del edificiu que presenta una carauterística planta octogonal. Distribuyíes en distintes estancies atopáronse unos 125 fragmentos de diverses escultures de les que pudieron identificase iconográficamente aquelles de más tamañu y meyor calteníes, ente les que s'atopa'l citáu tritón, un grifu y un sátiru. Al pie de les pieces escultóriques apaecieron tamién fragmentos de marfiles tallaos, que tres el so estudiu punxeron de manifiestu'l so orixe n'Exiptu pudiendo ser fechaos alredor de finales del sieglu IV D.c. o primer metá del sieglu V. Estos elementos, xunto colos distintos fragmentos de cerámica presentes nel edificiu, afiten la cronoloxía del mesmu aproximadamente na dómina del emperador Constancio (337-361 d. C.), tando n'usu al paecer mientres un sieglu, anque esisten evidencies de la so reutilización con otres funciones en dómina visigoda y posterior.
Alta Edá Media
Los distintos rexistros arqueolóxicos estudiaos hasta'l momentu amuesen que les villes romanes que s'asitiaben na primer terraza del ríu Jarama, y que s'atoparíen xuníes pol denomináu Camín de Madrid, esperimentaron cierta continuidá d'ocupación mientres el periodu visigodu y alto medieval.
Na denomada villa romana esisten nicios que dexen establecer un cambéu de la so primixenia función d'agospéu yá que apaecieron restos d'un fornu xunto con numberosos fragmentos de vidriu lo que fai pensar nun usu industrial a pequeña escala. Ye posible que nesta dómina les diverses escultures qu'esistíen nel edificiu treslladárense y atroparen nes estancies onde se produció'l so afayu. Esti cambéu nel usu del edificiu coincide tamién col espoliu de materiales de los murios, reutilizaos en construcciones cercanes y nos enterramientos d'una muyer y un neñu.
Magar esisten diversos materiales na zona pertenecientes a dómina medieval, dada la inestabilidá del periodu tres la ocupación musulmana de la península, ye complicáu aventurase a asegurar la esistencia d'un poblamientu permanente.
Les víes de comunicación de dómina romana siguieron utilizándose en munchos casos en dómina árabe y concretamente esisten testimonios de que'l camín que xunía Talamanca con Alcalá de Henares (l'actual camín de Alcalá) sigo utilizándose nesa dómina yá que dambos nucleos de población siguieron siendo centros de referencia mientres la ocupación musulmana. Ye posible que l'usu d'esti camín dexara la permanencia de dellos asentamientos nel términu de Valdetorres, dada la so cercanía a Talamanca. Sía que non sufriríen la destrucción que provocaben les diverses incursiones de los cristianos rexistraes hasta'l momentu del afitamientu de la llinia de la frontera en Toledo.
Mientres esti periodu la única población d'importancia de la zona sería Talamanca que se constitúi yá en cabecera del restu de nucleos de población de la zona.
Baxa Edá Media Probablemente nun momentu indetermináu tres la conquista de la ciudá de Toledo en 1085 y el posterior afitamientu de la frontera, produciríase la fundación de la llocalidá de Valdetorres de Jarama nel so allugamientu actual. Nes rellaciones de Felipe II dizse que “el pueblu foi en crecedera por ser de los más nuevos d'esta tierra porque asina lo oyeron dicir a los sos antepasaos”.
Si nes anteriores dómines históriques los asentamientos estableciéronse nes cercaníes del ríu Jarama, na so primer terraza, l'allugamientu actual treslladar a una zona más elevada na segunda terraza formada pol dichu cursu fluvial. La zona na qu'anguaño s'atopa'l campu de fútbol constitúi un bon allugamientu yá que s'haya nun cuetu natural bordiáu pol regueru Valtorón y por tanto, con suministru d'agua.
Nestos momentos configuraríase la comunidá de villa y tierra de Talamanca, de la que forma parte Valdetorres de Jarama, calteniendo l'anterior organización territorial musulmana.
El 21 de xunetu de 1214 Alfonsu VIII restitúi al Arzobispáu de Toledo, del que yera cabeza nesta dómina Rodrigo Jiménez de Rada, la xurisdicción de delles aldegues alcalaínas que venticuatro años antes venciera de la mesma al Conceyu de Segovia. En cuenta de esa cesión recupera Talamanca y el so alfoz pal poder real. El so socesor Enrique I, el 5 de payares de 1214 vuelve conceder Talamanca al arzobispu toledanu Rodrigo Jiménez de Rada, confirmáu por Fernandu III el 4 de xunetu de 1218.
Nesti documentu apaez citáu Valdetorres como Valdeturres xunto con llocalidaes como Loeches, Tielmes, Olmeda o Valdilecha polo que nun ye seguro, por cuenta de la distinta situación xeográfica, que se trate de la mesma llocalidá.
En 1223 l'Arzobispu Jiménez de Rada da dos Cartes Puebla, una de les cualos diríxese a la villa y aldegues del alfoz de Talamanca, favoreciendo d'esta manera'l desenvolvimientu de la zona y la continuidá de la repoblación. Talamanca quedaría establecida como cabeza del común de villa y tierra constituyéndose en residencia de miembros de families como los Mendoza, Acuña o Avendaño, dirixendo dende la población l'alfoz y les aldegues que la componíen, nun modelu carauterísticu en delles llocalidaes castellanes.
Les noticies direutes sobre Valdetorres nesta dómina son escases pero polo rexistrao en documentos posteriores ye posible qu'a finales de la Baxa Edá Media produxérase l'alquisición de la heredá de Silillos per parte de la familia Mendoza. Esta próspera propiedá perteneciera enantes al Arzobispáu de Toledo.
En paralelu a la constitución de la comunidá de villa y tierra de Talamanca, entámase tamién una primitiva mesta que se dota d'unes ordenances pal manexu de los ganaos nuna fecha tan temprana como 1262. Les xuntes periódiques de los procuradores nomaos per cada cuartu nos que s'estremaben les once poblaciones del común, celebrar na ermita de La nuesa Señora del Retamar o de la Virxe del Campu, asitiada nuna zona bien próxima al allugamientu de la villa romana.
Sieglu XVI
Los datos recoyíos nel censu de pecheros mandáu ellaborar por Carlos V , presenten los pueblos de la tierra de Talamanca, ente ellos Valdetorres de Jarama, como una zona próspera, diciendo d'ellos:
Dada la fertilidá de la tierra, pola que nun paguen renta dalguna pos ye propiedá del que la cultiva o ta tomada gratuitamente de los mesmos municipales de que los sos fondos munchos pueblos paguen los pechos. Tienen bonos pacionales nos que nun se paga herbaje. Puede dicise que la población nel so conxuntu ye rica dientro de la clase llabradora.
Otros documentos de la dómina acoten esta situación, sobre manera na parte de la economía que xiraba alredor del ríu Jarama yá que na so ribera esistíen tres molinos y un batán, güertes propies de los vecinos de la llocalidá, cañamares y plantíos de frutales propiedá del conceyu de la villa.
Esta situación de prosperidá, que dexa la meyora de les condiciones de vida causa que los vecinos más acomodaos ocupen los distintos cargos del conceyu de la villa, esiste tamién una necesidá d'una mayor autonomía pa xestionar les tierres del conceyu ensin dependencia de Talamanca; que se pon a les clares en distintes compres de tierres na paraxa de Marjomar. Estos factores xuníos a la política financiera de los Austrias constitúin l'entamu del procesu pol que Valdetorres va aportar a la condición de villa, concedida por Felipe II, al igual que fixeron nesta mesma dómina'l restu de llocalidaes que formaben parte del común de villa y tierra de Talamanca.
El 11 d'agostu de 1563 el llugar de Valdetorres dirixe un memorial a Gómez Tello Girón, gobernador eclesiásticu, esponiendo los agravios que -yos infligía la xusticia de Talamanca y solicitando eximirse de la mesma pa pasar a xurisdicción real. El pidimientu ye concedida. Ente'l 2 de setiembre y el 21 de payares afitar en 7.000 maravedinos lo qu'habría que pagar cada vecín al rei pa constituyise en villa; siendo la población de doscientos trés vecinos la cantidá total que tien qu'asumir la llocalidá ye de 1.421.000 maravedinos.
Nel añu 1579 la villa ye vendida por Felipe II al so contable mayor, Francisco de Garnica. Unos años antes, en 1573, adquiriera'l heredamiento de Silillos a Luisa de Luzón, vilba de Juan de Hurtado de Mendoza, por 24.000 ducaos. En Valdetorres, la familia Garnica va ostentar un dominiu xurisdiccional que se pon a les clares sobre manera na potestá de proponer candidatos polos cargos municipales y n'exercer la primer instancia d'apelación xudicial.
En Silillos sicasí, actuaren como propietarios, exerciendo la so autoridá al traviés d'un alministrador. Esta propiedá convertir nuna próspera esplotación yá que cunta con importantes estensiones d'olivares, viñes, frutales, una alamea y un molín de trigu y otru de papel; amás de la casa principal onde s'almacenaben los productos del campu y la ermita denomada de la Soledá nes rellaciones de Felipe II y de la Salú en dellos documentos del sieglu XVIII.