Castrillo del Val ye una llocalidá y un conceyuCódigu INE 086 asitiaos na provincia de Burgos, Castiella la Vieya , na comunidá autónoma de Castiella y Lleón (España) , contorna d'Alfoz de Burgos, partíu xudicial de Burgos, cabecera del conceyu del so nome.
En 2015, na aprobación pola Unesco de l'ampliación del Camín de Santiago n'España a «Caminos de Santiago de Compostela: Camín francés y Caminos del Norte d'España», España unvió como documentación un Inventariu Retrospectivu - Elementos Asociaos» (Retrospective Inventory - Associated Components) nel que nel nᵘ 982 figura la llocalidá de Castrillo del Val, con un ámbitu d'elementos asociaos.El Retrospective Inventory - Associated Components, ellaboráu en 2014, puede consultase n'en el sitiu oficial de la UNESCO, na entrada «Routes of Santiago de Compostela: Camín Francés and Routes of Northern Spain», nel apartáu Documentos, nel archivu «Nomination file 669bis» (285 MB), disponible en llinia en: http://whc.unesco.org/es/list/669/documents/. Consultáu'l 31 de xunetu de 2017.
Xeografía Tien un área de 22,54 km² con una población de 637 habitantes (INE 2007) y una densidá de 28,26 hab/km².
Entidaes de población DenominaciónDistancia Población 2006Castrillo del Val capital 192Base Militar7 16Cerca de Santoxenia4 17Prioratu2,7 caseríoSan Pedro de Cardeña2,520Los Tomillares3 364Total 609
Demografía
Alministración llocal Pertenez a la Mancomunidá Ribera del ríu Ausín y Zona de San Pedro de Cardeña según a la Agrupación pa sostenimientu de Secretariu Común de los conceyos de Cardeñajimeno , Castrillo del Val y Carcedo de Burgos,ORDE de 19 d'avientu de 1986 el númberu d'habitantes de derechu de los conceyos a arrexuntar, según el correspondiente Padrón Municipal de primeru d'abril de 1986, ye un total de 554 habitantes. En 2007 son 1.843.
Historia La villa de Castrillo del Val ta asitiada nel primitivu Alfoz y Xurisdicción de Burgos , güei partíu de Burgos, na vera izquierda del Arlanzón, a dos llegües de la ciudá de Burgos. El so nome ye d'orixe llatín, diminutivu de Castrum y de Valse, acordies cola xeografía del llugar. El so términu ye travesáu pel ríu Arlanzón y tien una notable estensión de 2.254 hectárees por razones que depués vamos señalar. El cascu urbanu álzase en cantu de la paramera a 939 metros sobre'l nivel del mar, altor bien asemeyáu al castiellu de Burgos.
La personalidá de Castrillo del Val, como la de toles llocalidaes de la Provincia actual de Burgos, ye la mesma, colos variaos pero non substanciales cambeos qu'imponen once siglos, que se formó na Alta Edá Media, mientres la Repoblación-Reconquista, de los sieglos IX y X. Castiella vive güei nel mayoritariu perfil de los sos homes los criterios de vida que movieron a los castellanos más vieyos. Poro, la Protohistoria y la Prehistoria (sacante casos tan singulares como'l d'Atapuerca), la Romanidá y Visigoticismo nun son tan determinantes obligaos na definición. Castiella creó'l so particular biotipu nos sieglos dichos y allo hemos d'atenenos.
Castrillo del Val tuvo una bonaventura recién pol enfotu d'unu de los sos fíos, Justino González Hortigüela, que publicó nel añu 2000 la so “Historia de Castrillo del Val”, que ye una enciclopedia pa la conocencia de la Villa. A la de iguar una Memoria pa fines heráldicos bastaría estrayer d'estes páxines dellos datos y noticies que daríen al escudu municipal un calter anecdóticu, con peligru de lo substancial.
A la de encaranos cola responsabilidá, trés son les entrugues claves: Primer: ¿Cuándo nació Castrillo del Val? ¿Quién ye'l so fundador? ¿En qué réxime xurídicu-alministrativu desendolca la so vida? Les respuestes pueden ser éstes:
Castrillo del Val nació ente los años 880 y 900 de la nuesa Era. Non antes, pos tola contorna del Arlanzón yera de máximu peligru por indefensión ante la repitida agresividá de los árabes. Castiella avanzaba na recuperación d'España, dirixida polos sos reis y condes que de primeres yeren soldaos y que dirixíen reconquistar acordies cola Ciencia Militar entós vixente. El responsable d'esta área del reinu ástur yera'l conde Diego Rodríguez, dirixíu pol Estáu Mayor del rei d'Uviéu, Alfonsu III. Reconquistar facer por llinies de castiellos aprovechando los cordales y ríos.
Hasta l'añu 880 nun s'operó reconquistar de la cuenca del Arlanzón, pa dar pasu a la Repoblación de los foramontanos. La llinia de defensa sofitar na Sierra y empezaba nes defenses del Arlanzón, de Quintanapalla y na ciudá y castiellu de Burgos, fundaos nel añu 884. Empecípiase entós una gran actividá colonizadora de villes y de monesterios. Pal 899 yá se fundó la gran abadía de San Pedro de Cardeña y esta ye la meyor señal de seguridá que'l condáu de Castiella podría brindar a los habitantes. Ye entós cuando nacen les villes que güei esisten y otres munches que sumieron por delles razones nel intre de los sieglos.
La primer mención que lleemos de Castrillo del Val ye del añu 952, nun pergamín del Monesteriu de Benitos de Cardeña nel que doña Eusacia, de xuru la primer vecina que conocemos, dona la facienda que tien na Villa al gloriosu monesteriu. Pero'l fechu material revela que Castrillo yera yá una villa asitiada, entamada, quiciabes con setenta años nos llombos, na que los mesmos condes de Castiella esfrutaben d'una casona que venti años más (972), el conde de les manes blanques, don Garci Fernández, va regalar a los monxos de Cardeña. Ye más, nel actual términu de Castrillo esistió otru poblamientu conocíu como Castrillo de la Vega o de Ríu de Gómez Gotiniz que ye mentáu en trés de febreru del añu 921, tamién nel archivu de Cardeña en que se fala de molinos en Ibeas. Hai, pos, qu'asitiar la Repoblación de la contorna influyida pela ciudá de Burgos y del monesteriu de Cardeña a finales del sieglu IX.
Aceptamos, aproximadamente, el momentu de la fundación de Castrillo y, queriendo pescudar el nome del fundador, detenemos un momentu nel sistema de Repoblación. Nel sieglu IX la reserva d'habitantes de la España cristiana taba nel Norte, na cordelera cantábrica y nos sos sistemes montascosos y vivía en precaries condiciones materiales por munches razones que nun faen al casu. Eses xentes sabíen qu'España yera so y qu'España tenía de volver a la so entera responsabilidá. Travesaron los montes d'equí “foramontanos”, y colaron con lentitú faía'l Sur recuperando la producción de les tierres, fundando o refundando ciudaes ya instalando la so fe y la so sociedá nuna Fe cristiana vivida con sentíu absolutu. Colaben en grupos curtios, de delles families, ya instalábense en sitios escoyíos, so la proteición de los condes de frontera y de les lleis como la “presura” y la “fazaña”. Construyíen les sos aldegues y constituyíense en conceyos; entamaben el repartu de tierres y fundaben la so economía na cebera, el vinu y el ganáu. Nacíen llibres y practicaben la democracia.
A estos grupos conducir unos tipos carauterizaos, fogueados na dura vida de la subsistencia y de la milicia. Yeren llabradores, pastores y soldaos. La xeografía de Reconquistar y Repoblación enllenar colos sos nomes y la burgalesa nun ye una esceición. Esi conductores de los nuevos habitantes solíen poner el so nome a los poblaos que llevantaben. En redol a Cardeña asina lo fixeron: Atilio (Cardeñadijo), Jimeno (Cardeñajimeno), Guimario (Villamar), Apalla (Quintanapalla), etc. De Castrillo del Val sabemos el nome del so fundador: Munio Romániz. Asina se-y llama nos documentos de los sieglos X y XI, nos años 952, 972 y 1.084. Depués, el nome foise escaeciendo y p'estremar a la Villa d'otros homónimos apelar al topónimu xeográficu del Valle (Val).
Daqué asemeyáu asocedió con Castrillo de la Vega, (pobláu perteneciente a Castrillo del Val y que tuvo enclaváu no que ye güei la Cerca de Sta.Eugenia), conocíu de primeres como Castrillo de Gómez Gotiniz. ¿Quién yera Munio y Gómez? Los dos nomes son de raigañu visigóticu, magar el nomatu del primeru ye llatín y el del segundu tamién ye visigodu. Son, pos, dos tipos de la so dómina; d'aquellos que sentíen los ideales de Castiella, a los qu'entós s'aplicaba la espresión bíblica de que pertenecíen aquella casta d'homes que con una mano remanaben la espada y cola otra la azadilla o'l focete. Castrillo nun tien d'escaecer estos dos nomes, que los sos doblamientos acabaron formando unu solu. Al que tamién se xuntó un terceru, San Mamés, citáu en 972 y que tuvo asitiáu al S.Y. del monesteriu de Cardeña, cuasi na raya con Carcedo, nel actual términu de Llano San Pedro y nel que s'asitiaba una ermita.
A lo último, ¿Qué alministración s'aplicó a Castrillo del Val? Na so nacencia, la ordinaria del Rei, al traviés del conde o condes de Castiella, y de momentu, del “tenente” del castiellu y alfoz de Burgos. El conde, práuticamente soberanu nel añu 972, trespasa al monesteriu de Cardeña la Villa de Castrillo del Val , pero non na so totalidá, sinón no referente al barriu de Santoxenia. L'otru barriu, el de San Juan, caltener nel realengu. Exemplos d'eses particiones topámos-yos n'otros pueblos castellanos. Nesti barriu de Santoxenia'l conde trespasa coses y vasallos, sobre los que'l monesteriu tendría autoridá, sustraida en dalgún de los sos aspeutos (relioso ya impositivu) al conceyu.
Curiosamente, Castrillo del Val va funcionar con esti sistema hasta la supresión de los señoríos particulares nes Cortes de Cádiz de 1810. Asina lo vemos nel Llibru de les Behetrías (1350), nel que nos diz que Castrilllo del Val ye solariego de Ruy González de Villayerno y abadengo del monesteriu de Cardeña la catedral de Burgos y del monesteriu de San Cristóbal de Ibeas. Los vecinos toos paguen al Rei servicios, monedes y fonsadera, tributos que nun recibe'l Rei sinón el so cocineru Gonzalo Gil; son 45 maravedises. El monesteriu cobra a los sos vasallos la infurción (impuestu de cortiles) que supón 8 dineros al añu, más 15 maravedises añales. Lo mesmo asocede con Castrillo de la Vega, nel que'l Rei y l'abá de Cardeña van a medies; El monesteriu cobra al añu a los sos vasallos dos maravedises y dos pites.
Pasen los sieglos y en 1750 topamos col sistema intactu: Los vecinos reconocen que'l pueblu pertenez a La so Maxestá y al monesteriu de Cardeña. Los impuestos que percibe'l monesteriu son Serviciu Real, 180 reales de vellón más un terciu, Yantar y Martiniega,19 reales y cinco y mediu maravedises; de Serna,150 reales y cada 7 años cobra l'impuestu de moneda forera, mediu real por persona. Tien parte tamién nos diezmos que suponen más de 1.036 reales.
Pero Cardeña supón pa Castrillo del Val muncho más que lo dicho. Güei les coses camudaron y ye Castrillo a quien correspuende municipalmente la xurisdicción sobre Cardeña. Pero'l so arguyu ye'l monesteriu con cuanto significó cola Fe y na Cultura en tiempos pasaos y cuanto güei figura. L'abadía y el conceyu tienen de colar xuníos ante los horizontes comunes.
Referencia: Frai Valentín de la Cruz (Cronista oficial de la provincia de Burgos)
Escudu Municipal de Castrillo del Val Nel añu 2000 y siendo alcalde de Castrillo, Jorge Mínguez Núñez, pidióse-y al cronista oficial de la provincia de Burgos - Fray Valentín de la Cruz - un escudu modernu del pueblu, más acorde colos tiempos, como yá lo fixeren dellos pueblos. Ésti, dempués d'analizar el llibru que yo escribí sobre la historia de Castrillo - y que foi tou un honor pa mi, tanto'l que me fadría una introducción nel llibru, como'l que taría presente na presentación del mesmu - contestó a esti pidimientu de la siguiente manera:
Illmo Sr. La villa que V.I. tan dignamente preside desea tener un ESCUDU MUNICIPAL qu'espresa la personalidá milenaria de la Villa y sirva de motivu de conocencia y arguyu pa los sos vecinos y de distinción de la mesma ente les entidaes municipales. Tou ello acordies coles normes de la Ciencia Heráldica y de la Ordenanza al respeutu de la Xunta Autonómica de Castiella y Lleón competente nesta materia...
Como dicía, dempués d'analizar el mio llibru y faer él un pocu d'historia remató asina: