Caleruega ye un conceyucódigu INE-064 y llocalidá asitiáu na provincia de Burgos, comunidá autónoma de Castiella y Lleón (España), dientro de la comarca de La Ribera del Duero. Pertenez al Partíu Xudicial d'Aranda de Duero.
La importancia histórica del conceyu anicia en ser el trubiecu de Santu Domingu de Guzmán, fundador de la Orde de Predicadores (Dominicos) y del Santu Rosario.
Datos relevantes Pol pueblu crucia'l ríu Gromejón y, polo que ye'l términu municipal, tamién escurre'l ríu Bañuelos y l'Aranzuelo, anque esti postreru facer poles paraxes entendíos ente la vega del ríu y el cerro Gallego, área comunal compartida polos Conceyos de Caleruega y de Coruña del Conde. Estos ríos riolen peles tierres de llabranza qu'en Caleruega formen la so principal fonte d'ingresos, anque tamién esisten pequeñes industries (construcción, piedra, talleres...) y ganaos (básicamente ovín, anque tamién atopamos vacunu y porcín. Tamién una serie de servicios del tercer sector como pue ser la gasolinera, la farmacia o'l frontón municipal.
La villa atópase, xeográficamente, nel puntu de transición ente la sierra de la Demanda (perteneciente al sistema Ibéricu) y la Ribera del Duero (na Meseta Septentrional). Sicasí, considérase a Caleruega como una llocalidá perteneciente a la yá mentada Ribera, de fechu pertenez tamién a la Denominación d'Orixe de vino Ribera del Duero.
Etimoloxía
El topónimu Caleruega ye d'orixe vascu. Nel so orixe vendría significar caleres o tierra de cal y ye por cuenta de que los pequeños montes que la arrodien tán formaes por piedra caliar. L'orixe vascu deber a que los pueblos asturianos y vascos asumieron un papel bien importante na repoblación de los territorios conquistaos a los moros. Amás en pueblos redoma tamién atopamos esti orixe vascu nos sos nomes como ye'l casu de Arauzo.
Símbolos Escudu L'escudu tien tres celdes habiendo una na parte inferior y dos na cimera. Por timbre una corona real.
La celda cimera izquierda tien en campu de gules cuatro espaes de plata contrapuntadas n'imitación al escudu d'armes de la casa solariega de los Guzmán, última familia qu'ostentó'l títulu de Señores de Caleruega antes del privilexu rodáu d'Alfonsu X el Sabiu.
La siguiente celda, en campu de plata un perru blancu enllordiáu de negru con una antorcha encendida na boca y col mundu ente les pates faciendo referencia al suañu que tuvo la Beata Juana de Aza antes de tener al so fíu Santu Domingu nel qu'apaecía un perru blancu con manches negres, simbolizando la servitud que tendría la orde escontra Dios, con una antorcha na boca, pos allumaríen el camín correutu, y col planeta ente les pates, pos la orde fundada pol so fíu taría presente en tol globu terráqueo.
Finalmente la celda inferior va ser en campu de sinople, en referencia a los colores de les tierres de llabranza de la villa, col Torrexón de los Guzmán nel centru y curiáu con trés espiges de trigu doraes a la izquierda y a la derecha un recímanu d'uves de sable y perfiláu d'oru en representación a los frutos típicos de la tierra calerogana. P'acabar, sol torrexón cuatro ondes d'azur y plata cargáu con un cámbaru n'alusión al ríu que crucia'l pueblu: el Gromejón, siendo un ríu ricu en cámbaros.
Bandera La bandera, formada a partir de los trés colores básicos del escudu, va ser toa entera blanca cargada d'una franxa colorada y otra verde de 1/10 d'anchor, asitiaes a una distancia equivalente a la de la so grosez de los estremos cimeru ya inferior respeutivamente.
A lo último, nel corazón de la bandera, l'escudu de la villa.
Historia Los oríxenes de Caleruega remontar a los alboreceres de Castiella, nel sieglu X, mientres la Reconquista. Fúndase como población cercada con tres puertes y que'l so caserío arrexuntábase alredor del torrexón de los Guzmanes y la casa del Señor de la villa. De los oríxenes de la villa de Caleruega caltiénense dellos testimonios (el Torrexón de los Guzmanes y la parroquia románica de San Sebastián de la qu'anguaño se caltienen orixinales la torre y l'arcu d'entrada).
Nel añu 1068 aproximadamente, el rei Alfonsu VI el Bravo creó'l Señoríu de Caleruega, siendo Don Munio Díaz de Caleruega el primer titular. Sicasí, tres la muerte ensin descendencia del hermanu de Stu. Domingo de Guzmán, el Venerable Antonio de Guzmán, V Señor de la Villa, el rei Alfonsu X el Sabiu dio a Caleruega un privilexu Rodáu col qu'ente otres coses trespasábase-y el títulu al Real Monesteriu, y más concretamente a la que fuera daquella priora de dichu monesteriu. thumb|left|Stu. Domingo de Guzmán, fíu de Félix de Guzmán y Juana de Aza.
Tamién hai que destacar que mientres el destierru d'El Cid Campeador, mientres el sieglu XI, ésti pasó pola villa. Na Peña de San Jorge, una de los montes de Caleruega, había munches cueves (agora la mayoría bodegues), y según la lleenda popular ellí abellugábense los moros que, cuando lo víen necesariu, atacaben al pueblu. Cuando'l Cid llegó, el pueblu escondío y apavoriao nel Torrexón de los Guzmanes salió a batallar y consiguieron espulsar a los moros de Caleruega.
Nel sieglu XIII, arriendes de la canonización de Santu Domingu, el so hermanu, el beatu Manés, promueve la edificación d'una capiya nel so llugar de nacencia (1237). Más tarde, en 1266, el rei Alfonsu X el Sabiu tresforma la casa solariega de los Guzmanes nuna ilesia monesteriu a la que tresllada la comunidá de monxes dominiques de San Esteban de Gormaz. Nel sieglu XVI, por iniciativa y proyeutu de los dominicos mexicanos, sustitúyese la ilesia orixinal del beatu Manés por otra más amplia.
Villa encuadrada na categoría de pueblos solos” del partíu d'Aranda de Duero,Unu de de los catorce partíos que formaben la Intendencia de Burgos mientres el periodu entendíu ente 1785 y 1833, tal como se recueye nel Censu de Floridablanca de 1787 xurisdicción de señoríu eclesiásticu exercida pol Conventu de Dominiques de Caleruega, quien nomaba'l so Alcalde Ordinariu.
A la cayida del Antiguu Réxime queda constituyíu como conceyu constitucional del mesmu nome, nel Partíu d'Aranda perteneciente a la rexón de Castiella la Vieya, cuntaba entós con 176 habitantes.
Caleruega naz como nucleu urbanu modernu cola desamortización. Hasta entós la propiedá del suelu recayía fundamentalmente nes madres dominiques del Monesteriu qu'ostentaben el señoríu de la villa, que por orde de la reina Sabela II nel añu 1868, retírase dichu títulu al Real Monesteriu, siendo la postrera Señora de Caleruega Doña Casilda Regatucu. Caleruega crez dende entós de forma sostenida, ensin importantes golpes demográficos, hasta llegar a superar los mil habitantes nos años 1950.
Nel añu 1952 recibe Caleruega un nuevu impulsu dominicanu col patrociniu del Padre Xeneral Manuel Suárez y l'impulsu del P. Venancio Carru. Empieza esi añu la construcción del Conventu de los PP. Dominicos, que se suma al conxuntu del Monesteriu de les monxes y fai de Caleruega unu de los principales referentes de la orde dominicana nel mundu.
A partir de los años 1950 Caleruega sufre les consecuencies del éxodu del campu castellano, fundamentalmente escontra Madrid, Burgos, Barcelona y Aranda de Duero. L'incipiente dinamismu económicu de los 1990 na villa, xunto cola recuperación del patrimoniu coleutivu históricu y social, la llegada de nuevos trabayadores inmigrantes, los proyeutos de turismu rural y la so situación nun área d'indiscutible valor históricu, artísticu, natural y ecolóxicu, abren nuevos horizontes pa Caleruega nel sieglu XXI.
Monumentos y llugares Conxuntu monumental de Stu. Domingo Recibe esti nome una serie d'edificios relixosos colindantes ente sigo —sacante la Parroquia, dixebrada pocos metros— que guarden dalgún tipu de rellación col santu calerogano. D'esta miente, podemos atopar distintos llugares d'interés artístico y turísticu.
right|thumb|250px|Parroquia de San Sebastián, del sieglu XII. La Parroquia de San Sebastián data del sieglu XII y ye d'estilu románicu. De la orixinal caltiénse la entrada a ésta, el campanariu y el presbiteriu. Dientro podemos atopar un Cristu na cruz colgante y delles talles de santos, ente los que destaquen San Sebastián y la Virxe de la Candelaria. Tamién el sepulcru de la Beata Juana, que atopábase enantes nuna capiya inesistente güei día. Nesti templu foi bautizáu Santu Domingu. Cabo reseñar que la pila bautismal nun ye la orixinal, pos se treslladó al monesteriu madrilanu de Monesteriu de Santu Domingu'l Real Santu Domingu'l Real onde anguaño se bautiza a tola Familia Real Española.
Estremáu de la ilesia parroquial atópase'l torrexón de los Guzmanes, una torre de defensa construyida mientres el sieglu XII. Tenía unes vidreres que fueron retiraes por cuenta de la so restauración. Amás son notables los sos almenes yá que fueron asitiaes mientres la construcción del conventu, na década de 1950. Anguaño ta integráu nel claustru de dichu conventu.
El Conventu de los dominicos data de la década de 1950 del sieglu XX siendo pioneru'l padre Carru. Nel interior esiste un muséu afechu pa los ciegos y en baxando unes escaleres atopa la Bodega de la Beata Juana con una representación de la so milagru el cual diz que tando'l venerable Félix na guerra, Juana, la so esposa, baleró toles cubes de vinu pa da-y lo a los probes de la villa. Al llegar el noble ella rezó y les cubes apaecieron llenes de vinu nuevamente.
Axacente al conventu atopa'l Real Monesteriu de Santu Domingu de Caleruega habitáu por monxes dominiques. Data del sieglu XIII y nel so orixe habitar canónigas de San Agustín, pero tres la canonización de Santu Domingu, el rei Alfonsu X el Sabiu dio a Caleruega el 10 de xunetu del añu 1266 un privilexu rodáu nel que s'unviaben monxes dominicanes de San Esteban de Gormaz y el Señoríu de Caleruega pasaría a les manes de les monxes d'esti monesteriu, siendo naquel momentu la priora Doña Toa Martínez. Tamién ye interesante que nel claustru d'esti monesteriu atopa'l sepulcru de la infanta Leonor, fía d'Alfonsu X el Sabiu y Violante d'Aragón, nieta por tanto de Fernandu III el Santu y Xaime I el Conquistador.
A la muerte de Santu Domingu, el so hermanu, el Beatu Manés, promovió la construcción d'una capiya nel puntu exactu de nacencia del santu. Esta capiya nun duró enforma y sumió nel añu 1266 por orde d'Alfonsu X el Sabiu qu'ordenó la construcción d'una ilesia d'estilu góticu. D'esta ilesia tan solo caltiénse'l coru yá que nel sieglu XVI construyóse sobre la gótica una nueva renacentista con forma de cruz llatina. Esta nueva ilesia, que ye la qu'esiste anguaño, ye la Ilesia de Santu Domingu y consta de trés retablos; unu principal, d'estilu renacentista, cola vida de Santu Domingu y con un Calvariu a lo cimero. Nos llaterales otros dos d'estilu barrocu habiendo nún d'ellos un relicariu con un güesu. Na sacristía hai dos sepulcros; el del venerable Félix de Guzmán y el del venerable Antonio de Guzmán, padre y hermanu, respeutivamente, de Stu. Domingo. Al traviés de la sacristía aportar a la cripta na qu'atopamos el sepulcru del padre Carru, suxetáu por cuatro estatues de dominicos y enfrente un pocín del qu'esquita agua que según la tradición popular ta nel mesmu llugar en que nació Santu Domingu.
Na plaza, enfrente de la entrada de la Ilesia de Stu. Domingo y del Monesteriu atópase una estatua de Santu Domingu col deu escontra riba con degomán de predicador y nel cual podemos lleer la siguiente inscripción:
Monumentu al llabrador Un carru de madera recuerda qu'enantes Caleruega fuera un pueblu de llabradores. Nél atopamos unes inscripciones en madera y en piedra dedicaes a los caleroganos y a los castellanos.
Peña de San Jorge