L'idioma mongol (en mongol, alfabetu cirílicu: монгол хэл mongol khel; escritura mongol: 17px,En Unicode: ) ye'l miembru más conocíu de les llingües mongoles y el idioma principal de la mayoría de los residentes de la República de Mongolia. Tamién se fala nes zones fronterices con esti país de la República Popular China y la Federación Rusa. La mayoría de los falantes usen el dialeutu jalja.
Clasificación
thumb|right|300px|Mapa topográficu. La llinia colorada amuesa la estensión del imperiu mongol. Dellos sitios tán marcaos en colloráu. Estos inclúin toa Mongolia, la mayor parte de Mongolia Interior y Kalmukia, tres enclaves en Xinjiang, dellos enclaves pequeños alredor del Llagu Baikal, parte de Manchuria, Gansu, Qinghai, un sitiu cerca de Nankín y el sur-suroeste de Zhengzhou.
Si la teoría altaica ye correuta, el mongol pertenez a la familia de llingües altaiques.
En Mongolia Interior, les polítiques oficiales sobre los idiomes estremen al mongol en tres dialeutos: mongol meridional, oirate y barghu-Buryat. El mongol meridional correspondería al chajar, el ordos, el baarin, el jorchin, el jarchin y el alasha. Les autoridaes producieron un estándar lliterariu pal mongol en China que la so gramática basar nel "mongol meridional" y que la so pronunciación basar nel dialeutu chajar como se fala nes Ocho Banderes. (Sečenbaγatur et al. 2005: 85). Dende'l puntu de vista de la dialeutoloxía, los dialeutos meridionales occidentales son más cercanos al jalja qu'a los dialeutos meridionales orientales. Por casu, el chajar ye más cercanu al jalja que al jorchin.Janhunen 2003d.
Escritura
El mongol escritu usó una gran variedá d'alfabetos a lo llargo de los años. El primer alfabetu mongol oficial crear nel sieglu XII, anque sufrió cambeos y dacuando foi suplantáu por otres escritures. Esti alfabetu foi usáu nel país hasta 1943, añu nel que foi sustituyíu pol cirílicu, y esti entá ye la escritura más usada nel país. L'alfabetu tradicional ta siendo reintroducíu adulces nel sistema d'educación pública.El llargu camín de Mongolia pa reponer el so alfabetu y abandonar el cirílicu En Mongolia Interior, en China, l'alfabetu tradicional nun dexó d'usase, anque se consideró l'usu del cirílicu de volao antes del alloñamientu chinu-soviéticu.
L'alfabetu cirílicu emplegáu pal mongol ye'l siguiente:
CirílicuAFITreslliteraciónCirílicuAFITreslliteraciónАа aaПп ppБб bbРрrrВв vvСсssГг gТтttДд ddУуuuЕе jeyeҮүyüЁё joyoФфffЖж zhХхxjЗз(d)z ЦцtsИи iiЧчchЙй jyШшʃshКк kkЩщs(h)chЛл llЫыɨyМм mmЬьʲyНн nnЭэeeОоoo ЮюjuyuӨөøöЯяjaya
Gramática
La siguiente descripción básase primero de too nel mongol jalja estándar (esto ye, l'idioma escritu estándar como lu formalicen les convenciones escrites y la gramática escolástica, en contraposición cola investigación del comportamientu real de ciertos grupos d'individuos), pero enforma d'esta tamién ye válidu pal jalja faláu y otros dialeutos mongoles, cuantimás el chajar.Ver Sečenbaγatur et al. 2005 pa Chajar y Bayančoγel to 2002, que se refier al más diverxente jorchin.
Morfoloxía
El mongol modernu ye un idioma aglutinante que casi solo usa sufixos;La única esceición ye la reduplicación; vease Svantesson et al. 2005: 58–59. La mayoría de los sufixos consisten d'un solu morfema. Tien una gran cantidá de morfemes qu'ayuden a xenerar pallabres más complexes a partir de raigaños. Por casu, la pallabra bajguullagynh consiste nel raigañu baj- ‘ser', una epéntesis -g-, la partícula causativa -uul- (depués ‘fundar'), el sufixu deriváu -laga que forma substantivos creaos pola aición (como -ción en ‘organización') y el sufixu complexu –ynh qu'indica daqué que pertenez a la pallabra modificada (-yn sería un xenitivu).Pa una descripción detallada de la morfoloxía derivacional del mongol, vease Sečen 2004.
Sintaxis
Estructura de la frase
L'orde de la frase nominal tien ye pronome demostrativu/numberal, axetivu, sustantivu.Guntsetseg 2008: 55. Les oraciones atributives precieden a tola frase nominal. Los títulos o ocupaciones de xente, grupos de númberos baxos y clíticos de tópicu poner tres el substantivo nucleu.Tserenpil and Kullmann 2005: 237, 347. Los pronomes posesivos pueden preceder o siguir a la frase nominal.Svantesson 2003: 164–165. Exemplos: {| style="width:60%; height:70px" |bid-nij||uulz-san||ter||sajhan||zaluu-gaas||č |- |nós-||atopar-||esi||bellu ||nuevu.home- || |- |colspan=6|‘inclusive d'esi bellu mozu qu'atopamos' |} {| style="width:18%; height:55px" |Dorž||bagš||maan'
|Dorj||maestru||el nuesu |- |colspan=3|‘el nuesu maestru Dorj' |} L'orde de constituyentes mentaos nos apartaos anteriores son típicos de llingües de nucleu final: el nucleu sintácticu apaez escontra'l final de cada sintagma siendo precedíu dichu nucleu polos complementos sintácticos del nucleu.
Historia llingüística
"Mongol antiguu" ye'l nome que se-y da al idioma reconstruyíu que sería l'ancestru inmediatu del llinguaxe representáu polos primeros dos sieglos de testos nun idioma mongol.Svantesson et al. 2005: 98.
thumb|left|350px|alt=Páxina blanca con caráuteres negros Phags-pa y dos sellos. Les llinies empiecen enriba.Svantesson et al. 2005: 111.
El testu mongol más antiguu ye probablemente'l Cercu de Yisüngge, un informe sobre deportes compuestu na escritura mongol sobre piedra. Considérase que se remonta a 1224 o 1225.P.y. Garudi 2002: 7. Sicasí, Rachewiltz (1976) argumenta que ye pocu probable que'l cercu fuera asitiada nel llugar onde se topó nel añu del eventu que describe y que ye más posible que fuera alzada un cuartu de sieglu más tarde, cuando Yisüngge yá ganara más poder políticu. Si esto ye asina, el testu mongol más antiguu sería un edictu de Töregene de 1240. Dende'l sieglu XIII hasta'l sieglu XV, los testos mongoles fueron redactaos usando cuatro escritures distintos (ensin cuntar dellos vocabularios escritos n'alfabetos occidentales): escritura del mongol uigur (una adautación del alfabetu pal idioma uigur), l'alfabetu phagspa (usáu en decretos), caráuteres chinos y l'alfabetu árabe (usáu en diccionarios).Rybatzki 2003: 58 Nos estudios académicos, estos testos reciben el nome de "Mongol Mediu"Vease Rachewiltz 1999 con una compilación crítica de la terminoloxía usada na división cronolóxica del mongol; Svantesson et al. 2005: 98-99 trata de revisar esta terminoloxía pal primer periodu. Los testos n'alfabetu uigur amuesen delles carauterístiques llingüístiques distintives y polo tanto de cutiu son llamaos "mongol preclásicu".Rybatzki 2003: 57"
El siguiente periodu claramente distintu ye'l del mongol clásicu, que va del sieglu XVII al sieglu XIX. Trátase d'un llinguaxe con un altu nivel d'estandarización na ortografía y sintaxis que la estrema del mongol modernu. Los documentos más famosos nesti idioma son Kanjur y TanjurJanhunen 2003a: 32. según delles cróniques.Okada 1984. En 1686, creóse la escritura soyombo (testos budistes), que da una clara evidencia de peculiaridaes fonolóxiques del mongol clásicu.Nadmid 1967: 98–102.
Ver tamién Alfabetos mongoles Alfabetu mongol clásicu Alfabetu cirílicu mongol Llingua de señes mongola Llingües mongóliques Nomes mongoles
Referencies
Bibliografía
Pa dellos autores mongoles, asítiase la versión mongola de los sos nomes ente corchetes. Dellos catálogos bibliotecarios escriben los títulos chinos con sílabes por separáu.
Llista de abreviaciones usaes. Dellos bibliotecarios usen TULIP de manera oficial.
Diarios KULIP Kyūshū daigaku gengogaku ronshū [diarios llingüísticos de la Universidá de Kyushu] MKDKH Muroran kōgyō daigaku kenkyū hōkoku [Memories del Institutu Muroran de Teunoloxía] TULIP Tōkyō daigaku gengogaku ronshū [artículos de llingüística de la Universidá de Tokiu]
Publicaciones ÖMAKQ Öbür mongγul-un arad-un keblel-ün qoriy-a Inner Mongolia People's Publishing House ÖMSKKQ Inner Mongolia Education Press ÖMYSKQ Öbür mongγul-un yeke surγaγuli-yin keblel-ün qoriy-a Inner Mongolia University Press ŠUA [Mongol Ulsyn] Šinžleh Uhaany Akademi Mongolian Academy of Sciences (MAS)
Amaržargal, B. 1988. BNMAU dah’ mongol helnij nutgijn ajalguuny tol’ bichig: halh ajalguu. Ulán Bátor: ŠUA. Apatóczky, Ákos Bertalan. 2005. On the problem of the subject markers of the Mongolian language. In Wú Xīnyīng, Chén Gānglóng (eds.), Miànxiàng xīn shìjìde ménggǔxué [The Mongolian studies in the new century : review and prospect]. Běijīng: Mínzú Chūbǎnshè. 334-343. ISBN 7-105-07208-3. Ashimura, Takashi. 2002. Mongorugo jarōto gengo no no yōhō ni tsuite. TULIP, 21: 147–200. Bajansan, Ž. and Š. Odontör. 1995. Hel šinžlelijn ner tom’’joony züjlčilsen tajlbar tol’. Ulán Bátor. Bayančoγtu. 2002. Qorčin aman ayalγun-u sudulul. Kökeqota: ÖMYSKQ. ISBN 7-81074-391-0. Bjambasan, P. 2001. Mongol helnij ügüjsgeh har'caa ilerhijleh hereglüürüüd. Mongol hel, sojolijn surguul: Erdem šinžilgeenij bičig, 18: 9–20. Bosson, James E. 1964. Modern Mongolian; a primer and reader. Uralic and Altaic series; 38. Bloomington: Indiana University. Brosig, Benjamin. 2009. Depictives and resultatives in Modern Khalkh Mongolian. Hokkaidō gengo bunka kenkyū, 7: 71–101. Chuluu, Ujiyediin. 1998. Studies on Mongolian verb morphology. Dissertation, University of Toronto. Činggeltei. 1999. Odu üj-e-jin mongγul kelen-ü üi. Kökeqota: ÖMAKQ. ISBN 7-204-04593-9. Coloo, Ž. 1988. BNMAU dah’ mongol helnij nutgijn ajalguuny tol’ bichig: ojrd ajalguu. Ulán Bátor: ŠUA. (en mongol) [Dobu] Dàobù. 1983. Ménggǔyǔ jiǎnzhì. Běijīng: Mínzú. Garudi. 2002. Dumdadu üy-e-yin mongγul kelen-ü bütüče-yin kelberi-yin sudulul. Kökeqota: ÖMAKQ. Georg, Stefan, Peter A. Michalove, Alexis Manaster Ramer, Paul J. Sidwell. 1999. Telling general linguists about Altaic. Journal of Linguistics, 35: 65–98. Guntsetseg, D. 2008. Differential Object Marking in Mongolian. Working Papers of the SFB 732 Incremental Specification in Context, 1: 53–69. Hammar, Lucia B. 1983. Syntactic and pragmatic options in Mongolian - a study of bol and n’. Ph.D. Thesis. Bloomington: Indiana University. [Köke] Harnud, Huhe. 2003. A Basic Study of Mongolian Prosody. Helsinki: Publications of the Department of Phonetics, University of Helsinki. Series A; 45. Dissertation. ISBN 952-10-1347-8. Hashimoto, Kunihiko. 1993. <-san> no imiron. MKDKH, 43: 49–94. Sapporo: Dō daigaku. Hashimoto, Kunihiko. 2004. Mongorugo no kopyura kōbun no imi no ruikei. Muroran kōdai kiyō, 54: 91–100. Janhunen, Juha (ed.). 2003. The Mongolic languages. London: Routledge. ISBN 07-7007-1133-3 Janhunen, Juha. 2003a. Written Mongol. In Janhunen 2003: 30–56. Janhunen, Juha. 2003b. Para-Mongolic. In Janhunen 2003: 391–402. Janhunen, Juha. 2003c. Proto-Mongolic. In Janhunen 2003: 1–29. Janhunen, Juha. 2003d. Mongol dialects. In Janhunen 2003: 177–191. Johanson, Lars. 1995. On Turkic Converb Clauses. In Martin Haspelmath and Ekkehard König (eds.), Converbs in cross-linguistic perspective. Berlin: Mouton de Gruyter. pp. 313–347. ISBN 978-3-11-014357-7. Kang, Sin Hyen. 2000. Tay.mong.kol.e chem.sa č-uy uy.mi.wa ki.nung. Monggolhak [Mongolian Studies], 10: 1–23. Seoul: Hanʼguk Monggol Hakhoe [Korean Association for Mongolian Studies]. Karlsson, Anastasia Mukhanova. 2005. Rhythm and intonation in Halh Mongolian. Ph.D. Thesis. Lund: Lund University. Series: Travaux de l'Institut de Linguistique de Lund; 46. Lund: Lund University. ISBN 91-974116-9-8. Legrand, J., Tsegmidijn Sükhbaatar, Dictionnaire mongol-français, l'Asiathèque, (1992), Luvsanvandan, Š. 1959. Mongol hel ajalguuny učir. Mongolyn sudlal, 1. Luvsanvandan, Š. (ed.). 1987. (Authors: P. Bjambasan, C. Önörbajan, B. Pürev-Očir, Ž. Sanžaa, C. Žančivdorž) Orčin cagijn mongol helnij ügzüjn bajguulalt. Ulán Bátor: Ardyn bolovsrolyn jaamny surah bičig, setgüülijn negdsen rjedakcijn gazar. (en mongol) Matsuoka, Yūta. 2007. Gendai mongorugo no asupekuto to dōji no genkaisei. KULIP, 28: 39–68. Mizuno, Masanori. 1995. Gendai mongorugo no jūzokusetsushugo ni okeru kakusentaku. TULIP, 14: 667–680.