thumb|Bombilla. thumb|Cómo se toma mate. El mate (del quechua mati, que significa ‘vasu’ o recipiente pa beber; en portugués llámase chimarrão -‘cimarrón’- y en guaraní llámase ka'ay, siendo ka'a: ‘yerba’, y y: ‘agua’Mónica Gloria HOSS DE LE COMTE: El mate. Buenos Aires: Maizal, 2001. ISBN 987-97899-3-8.) ye un ferviatu preparáu con fueyes de yerba mate (Ílex paraguáriensis), planta orixinaria de les cuenques de los ríos Paraná, Paraguái y el cursu superior del Uruguái-. Estes plantes previamente ensugaes, curtiaes y molíes formen la yerba mate, que tien tastu amargo por mor de los taninos de les sos fueyes. Ello ye qu'hai quienes-yos presta endulzar un poco'l mate con azucre, miel o endulzante non calóricu. L'esplume que se xenera al «cebar» débese a los glicósidu que la yerba mate contién.

Yera consumío dende la época precolombina ente los pueblos orixinarios guaranís (y por influyencia d'esto, tamién lo facíen otros grupos que realizaben comerciu colos guaranís, como los querandíes, los pampes antiguos, tobes, etc.).

Foi adoptáu rápidamente polos colonizadores castellanos, y quedó como parte del raigañu cultural n'Arxentina, Bolivia, Brasil, Chile, Paraguái y Uruguái, países u se consume mayoritariamente.

En Chile foi consumíu con frecuencia hasta'l sieglu XIX, cuando foi reemplazáu na mayor parte del país pol té, a costafecha de la influyencia británica. El so consumu continúa pero a menor escala; ye habitual en zones rurales del centru y sur del país, nel pueblu mapuche y na patagonia chilena onde la so popularidá ye mui alta. Inclusive se llevantó un monumentu al mate na ciudá de Coyhaique.

En Bolivia consúmese de cutio na zona del Gran Chaco bolivianu. Fuera de la so zona d'orixe, hai poco convirtióse nún ferviatu mui popular en Siria, onde parez ser que foi llevao por emigrantes que vivieron n'Arxentina y regresaron al so país.

Como asocede col té, el café o'l chicolate, el mate poseye un efeutu estimulante debío a la mateína (sinónimu de la cafeína) que contién. Sicasí, la mínima proporción que se toma d'esta sustancia (más alló de que'l mate contenga poca mateína), pol fechu de tomalu cola mesma yerba moyao n'agua delles veces, y ente delles persones -si se toma en grupu- fai que'l mate nun seya adictivo, a diferencia del café. Poro, el fechu de que la xente tome mate, ye un fechu de costume (cuasi como'l de llavase la cara al llevantar) y non d'adicción (como munchos puen llegar a pensar). Aproximadamente, pa qu'una persona tome la mesma cafeína qu'hai nuna taza estándar de café (que yá de por sí ye mínima) debe tomar dos cebadures distintes (cambiar dos veces la yerba completamente), en trés llitros d'agua, nún mate de tamañu medianu, y beber toa esta cantidá de ferviatu una persona sóla (y na mayor brevedá de tiempu posible).l

Amás améstase-y un efeutu, que ye compensao pol altu consumu d'agua que se realiza cuando se matea, resultando asina un ferviatu depurador y ―al poseyer antioxidantes― preservador del organismu. Como los otros ferviatos mentaos, el mate tien cierta acidez, razón pola que munches veces se-y añaden ―n'escases proporciones― otres yerbes (dixestives, reguladores de la función hepática, sedantes, etc.) que son a neutralizar l'acidez como tamién compensar el llixeru efeutu estimulante de la cafeína.

Tradicionalmente, el mate bébese caliente al traviés d'un sorbete denomáu bombilla colocáu nún pequeñu recipiente, que ye denomáu ―según la zona― «mate», «cuya», «porongo» o «guampa», que contién el ferviatu.

Polo común estrémase'l recipiente llamáu porongo del llamáu «mate» por ser el primeru de mayores dimensiones y de boca ancha. Anque s'obtienen normalmente del porongu (Lagenaria siceraria), una cucurbitácea cuyu frutu tien una corteya fuerte y lleñosa apta pa ser usada como recipiente, dende tiempos coloniales realizárense mates de plata, cuernu vacunu (guampa), porzolana, vidru o madera (en xeneral quebrachu o palu santu) o cazuña de güe llabrada.

Etimoloxía y otros nomes Al aportar los conquistadores a estes tierres, notaron que los nativos prauticaben el ritual de xuntase a beber un ferviatu a los que los guaranís llamaben ca'á iguá. Esta espresión remanez de los vocablos guaranís ka'á (yerba) y ý (agua) y guá (procedencia), lo que se pue traducir como ‘agua de yerba’.

La espresión «mate», naz del vocablu quechua matí, que significa calabaza (el recipiente pa beber mate suel ser fechu de calabaza). El mesmu tomábase al traviés d'una cañina denomada tacuarí, en cuyu postreru allugábase una semiente agüecada que facía les veces de filtru.

Tamién se lu llamara «té del Paraguái» u «oru verde».

Por estensión, los conquistadores denomaron d'esti xeitu al ferviatu ellaborao a partir de la yerba (Ílex paraguayensis).

Historia y significáu cultural del mate thumb|left|Típica imaxe del Uruguái: un peatón anónimu col so termu y el so mate nún espaciu públicu. Los conquistadores que víen a los nativos tomalu, teníen la creyencia de que'l mate yera una «yerba del degorriu» por desconocer la so práutica. Sosteníen amás que yera una bébora de folgazanes, yá que los nativos dedicaben delles hores por día a esti ritu.

El mate s'orixinó como un ritu de los nativos guaranís nel territoriu que güei ocupa'l Paraguái y les provincies arxentines de Misiones y Corrientes, los guaranís sepultaben los restos de los sos seres queríos y nesi mesmu llugar llantaben yerba mate, llueu que la planta crecía, collechábenla y la tomaben en «rueda» coles sos families de la mesma manera que se realiza anguaño. Los nativos guaranís realizaben estos ritos porque creyíen que d'esa manera l'espíritu de los sos seres ellí enterraos diben medrar cola planta de yerba mate y pasar al traviés del mate al so cuerpu y permanecer con ellos. Tamién solíen plantar onde enterraben a los sos parientes distintos tipos de vexetales comestibles porque creyíen qu'asina crecía meyor la planta.Gonzalo Abella: Mitos leyendas y tradiciones de la Banda Oriental.

Los castellanos adicaron qu'a los guaranís, el mate los fortificaba pal trabayu y en casu de necesidá-yos servía d'alimentu. Haza 1714, el so usu enanchárase a Bolivia y Chile. Los ingleses de Chile (que s'ocupaben de la trata d'esclavos trayíos d'África) vieron que tamién beneficiaba a los negros, prebáronlo y lleváronlo a Londres, u foi mui bien recibíu. Inclusive se pensó en reemplazar el tradicional usu del té por esta bébora, ya que yera más provechosa y inclusive más barata; pero como les misiones xesuites del Paraguäi yeren el so únicu productor, y el comerciu del té-yos reportaba tan bones ganancies, desechose la idea.

Según l'antropólogu Daniel Vidart, el mate ye daqué más qu'una bébora. Ye una tradición que vence los vezos aisllacionistes del criollu y empareya les clases sociales... y al traviés de los tiempos, ye'l mate quien fexoo la rueda d'amigos, y non la rueda quien truxo al mate. Y non solo eso, tamién ye un símbolu pa tou aquel que s'alloña del so país natal (Paraguái, Uruguái, Arxentina, Chile, Brasil y Bolivia) y alcuentra n'él una alcordanza y un enllaz cola so tierra.

Preparación del mate

Pa preparar un mate cebáu échase la yerba nún recipiente llamáu mate o calabaza, hasta les trés cuartes partes del mesmu. Llueu tapécese cola mano, colócase haza abaxo y ximiélgase (esto fai que les partícules más fines queden na parte cimera, y nun empetren la bombilla). Colócase nuevamente boca arriba y añádese-y un poco d'agua tebio o frío cerca de l'arba. L'agua debe tar a una temperatura cercano a 90 °C (enantes del puntu d'ebullición). Déxase posar dalgunos segundos (hasta qu'absuerba l'agua) y termínase d'enllenar con agua caliente, hasta aproximadamente 7 u 8 mm de l'arba. Lleu d'un o dos minutos, colócase la bombilla tapeciéndo-y la boca cola dea y presionando firmemente hasta'l fondu.

El tomar mate, convirtióse nún vezu social que realizase munches veces en conxuntu. Ye dicir, que delles persones comparten el mesmu mate, enllenándolu dafechu pa cada bebedor, onde ún d'ellos oficia de cebador. Esti cebador ye l'encargáu d'enllenar el mate y, a mou de rolda, pasalu al siguiente bebedor.

Tamién ye un vezu mui común endulzalu. Esto puee facese de dos maneres: una d'elles ye mecer l'endulzante col agua, colo cualo llógrase un tastu homoxeneu; y la otra ye amestar l'endulzante ente cebada y cebada.

Curado del recipiente Los recipientes de calabaza o de madera débense curar enntes d'usase, pa que nun tresmitan a la bébora tastos estraños, anque'l curado del mate prollóngase per tola so vida útil como recipiente («el mate se cura cebando»). Pa facelo déxase'l mate preparáu per un tiempu enantes d'usase pela primer vegada, xeneralmente ente 24 hores a 5 díes.

Cebáu L'actu de agregar agua al ferviatu denómase «cebar mate». Nun se debe moyar tola yerba. Primero débese echar l'agua cerca de la bombilla y llueu dir moyando'l restu. Dalgunos pa cebar encusten un poco la yerba como pa dexar un fuexu pa echar ellí l'agua de xeitu que seya menos amarga y que nun pasen pela bombilla restos de yerba mate.

Llinguaxe del mate

"Matear" «Matear», ye dicir, tomar mate en rondas de mate, ye toa una ceremonia con un específicu llinguaxe, anque ―como en tou llinguaxe― puen dase variaciones según el contestu y la rexón.

Anque n'Arxentina y Uruguái ye común la frase «un mate no se le niega a nadie», verase que tala espresión nun ye absoluta.

"Ensillar" el mate "Ensillar" el mate ye l'actu de saca-y daqué de yerba usao (non too) y amestá-y un poco de yerba nuevo. Con esto pescánciase que'l mate caltenga'l tastu un poco más de tiempu (si ye qu'ún nun quier volver a preparalu).

"Mate del sonso" El mate anicial que s'entrega primero a una persona nuna rolda de mate ye llamáu mate del sonso (zonzo = fatu) ya que se considera a talu mate como demasiao fuerte y inda ensin el tastu o bouquet afayadizo, xeneralmente tómalu'l cebador mesmu, o se lu descarta. En Paraguái, al descartar el primer mate, ye común dicir que ta reserváu a Santu Tomás faciendo referencia al fenómenu pel que la yerba absuerbe l'agua anicial, como si dalgún espíritu tuviéralu consumiendo.

"Dar gracias" N'Arxentina, Bolivia, Brasil, el sur de Chile, Paraguái y Uruguái, nun se-y agradez al cebador cada mate. Cuando una persona diz «gracias» nel intre de devolver el mate al cebador, quier dicir que yá nun siguirá tomando.

Formes d'ufiensa al cebar Ye grave ofensa que nuna rolda de mate'l cebador (o la cebadora, ya qu'en delles rexones si hai una muyer, suel ser la distribuidora del ferviatu) omita o "puentee" a daquién, tala persona omitida o "ninguneada" o "puenteada" o "castigada una vuelta" nel llinguaxe del mate ye considerada como totalmente despreciada. (En grande parte del campu arcentín y uruguayu, acostúmase a que cebe'l mate'l propietariu del mesmu, y non necesariamente la muyer. Considérase ofensivo cebar mates ayenos ensin permisu).

Un xestu de refugu haza daquién puee ser ufrir ostensiblemente'l mate cola bombilla apuntando "hacia atrás" (en direición opuesta a quien va recibir esi mate) pa esto esiste la espresión gauchesca: «Con bombilla hacia atrás, pa que no volvás».

Mate "largo" Llámase "mate largo", "alargar el mate" o "dormir el mate" cuando daquién retién per un tiempu relativamente prollongáu'l mate enantes d'entregalu a la persona que ta cebando. Otru usu que se-y da a esta frase ye pa indicar que'l mate tien poca yerba y muncha agua. En Paraguái y Arxentina suel facese la chancia de dicir «Largá el mate, que no es micrófono», pa indica-y a ún que ya retuvo'l mate en manes per un bon tiempu y qu'entaine en terminalu pa siguir la rolda. N'Arxentina suelse entrugar: «¿Qué, le estás enseñando a hablar?». N'Uruguái dizse a la persona que ta «conversando o durmiendo el mate». Pola contra, si el mate ye demasiao curtiu (porque tien muncha yerba) suelse dicir que ye "corto como patada de chancho".

Mate caliente