El Conxuntu Históricu de Grau, asitiáu na capital del conceyu asturianu del mesmu nome, entama a crearse nel sieglu XIII cola concesión nel reináu d’Alfonsu X el Sabiu de la Carta Puebla. Por Decretu 34/92 de 3 de abril del Principáu d'Asturies foi declaráu Bien d'Interés Cultural cola categoría de Conxuntu Históricu.
Llendes Les llendes del conxuntu son les establecíes nel apartáu 3 del decretu de declaración de B.I.C. Entama na Travesía del Ayuntamiento, pa siguir hacia el norte pela cai Cerro de la Muralla, y torcer primero pal oeste y lluéu pal sur pela cai Manuel Pedregal hasta la Plaza del Xeneral Ponte. Dende aquí, tira pal oeste pela cai Marquesa de Vega d’Anzu, torciendo pela travesía de la Casa Mario hasta la cai Alonso de Grado, onde torna pal este, hasta enllaciar coles cais Eduardo Sierra y Panaderina, y dende equí, en direición norte pela cai Tras los Horreos hasta zarrar la llende na Travesía del Ayuntamiento. Amás del interior d’esti llenderu, la proteición inclui tamién la vega del ríu Cubia que ta delantre la muralla medieval, p’amparar la perspeutiva de la villa.
Historia Les referencies históriques a la villa de Grau entamen na dómina romana con numberosos restos arqueolóxicos: Castru de Cuaya, llábana de Castiellu, o tesoru de Chapipi. Dende 1368 atópense referencies documentaes sobro'l barganal de la muralla, siendo'l sieglu XIV el de más sonadía na hestoria de Grau pola so participación nes lluches de Pedro I y Enrique III. Nos vinientes XV y XVI les abondes griesques d’estos sieglos foron ente nobles y plebeyos. Na Guerra de la Independencia la villa sufrió abondos daños, siendo tamién afeutada, nesi mesmu sieglu, polos espolines ente constitucionalistes y absolutistes, y los alzamientos del sieglu XIX.
El perímetru urbanu de Grau quedó afitáu poco dempués de qu’Alfonsu X el Sabiu concediera, igual qu’a toes les poles que fundó n'Asturies, el Fueru de Benavente. Esti acotamientu ye bien probable que coincidiera nel tiempu colos de Llanes, Pravia, Xixón, Villaviciosa, Navia y Uviéu. Esti perímetru urbanu taba defendíu por una muralla, yá documentada en 1310, en que faise referencia a una casa que «Diaz en tales términos dientro la cerca de la dicha pobla»; o en 1368, na venta d'otra casa «dientro la cerca de la dicha pobla».
Les muralles formaben un trapeciu, de reducíes dimensiones, qu’arredolaben solo la Casa de Miranda, l'antigua Ilesia parroquial (baltada a principios de sieglu XX, y que databa de la dómina de la fundación) y el pequeñu nucleu primitivu. El recintu tenía dos puertes (dambes con ponte de llevantamientu): la del Arcu del Reló, baltada en 1866 que daba a la Plaza del Conceyu, y La Portica, que daba al campu.
Según l'historiador Álvaro Fernández de Miranda, la muralla caltúvose intauta hasta 1810, en que foi parcialmente baltada polos franceses, calteniéndose parte de los llaos oriental y meridional que dan a la playada del ríu Cubia, y al regatu de La Cruz.
Conxuntu históricu miniaturadeimagen|Grau. Plaza Xeneral Ponte. Dende'l puntu de vista arquiteutónicu distínguense dos núcleos bien estremaos: Un nucleu antiguu, dientro la muralla, con edificaciones destacaes, como la Casa de Miranda Valdecarzana y la so Capiella de los Dolores, la Ilesia, la Casa Conceyu y edificaciones primitives de poco altor; y otru nucleu que s'estiende a lo llargo la carretera xeneral, onde predominen arquiteutures rexonalistes de trés y cuatro altores xunto con otros tipos constructivos propios de la transición al sieglu XX. Anque nun presenta un cromatismu singular, pue considerase que'l blancu y el gris son los colores que más destaquen na zona antigua, siendo la zona del enanche más polícroma. Ente toos los elementos arquiteutónicos d’esti conxuntu, los más significaos son:
El Capitoliu o Palaciu Velázquez: Asitiáu na cai Eulogio Diaz Miranda, esti notable palacete, tamién conocíu como Xalé del Campu, atribúyese al arquiteutu santanderín Juan Miguel de la Guardia. Foi mandáu construyir a fines del sieglu XIX pol indianu Manuel Velazquez, emigrante a Santu Domingu. Ye d'estilu eclécticu ya un exemplu destacáu de l'arquiteutura indiana, qu'abonda na villa moscona. Álzase aisláu nel centru d'un xardín, con estructura de planta cuadrada de dos pisos, y torre de cuatro pisos con cubierta piramidal de cerámica vidriada de llamaderos colores y galería acristalada. Na fachada principal, ye de destacar el portal adinteláu Adinteláu: Dizse del arcu que tien la so superficie inferior reuta y horizontal. d'orde xónicu, al que s'apuerta por una doble escalinata de piedra, de tipu imperial italianu.
Villa Granda: Atópase tamién na cai Eulogio Diaz Miranda, esti edificiu d'estilu eclécticu mandáu construyir en 1882 pol indianu Juan Granda, emigrante en Cuba. Al quedar viudu, torna pa la so villa de nacencia, onde constrúi Villa Granda. Ta arrodiáu por un enrexáu de fierro forxáu, nel que s’amuesen les iniciales del propietariu. L'edificiu caltiense ensin cambeos dende la so inauguración en 1898. Ye un edificiu de base rectangular y dos plantes, nel que sobresal el cuerpu central de trés plantes, cola puerta d'accesu a la vivienda y dos balcones, un per pisu, con antepechu’n voladizu. El restu del edificiu amuesa ventanes na planta baxa y balcones na planta primera, asitiaos toos de forma simétrica. Les fachades, cola esceición de la trasera, na qu'apaez la típica galería de madera, son de sillar Sillar: Piedra, comúnmente con forma de paralelepípedu, llabrada en delles cares, coles que se llevanten los murios de sillería. Pol so grandor y pesu, faise precisu l’usu de maquinaria pa la so colocación..
Palacete de la Familia Martínez: Na mesma cai que los edificios anteriores, ye obra del arquiteutu Juan Miguel de la Guardia, y construyose a fines del sieglu XIX n'estilu eclécticu, con gran austeridá decorativa, pal indianu Manuel Martínez García, emigrante en Cuba. Ye un palacete urbanu de base cuadrada y alzáu en forma de H, con dos cuerpos llaterales de trés pisos, que bordien un central de dos, ú s’atopa l'arcu d'entrada al inmueble. Esti ta arrodiáu por un xardín zarráu con muriu y rexáu. La fachada principal s'estructura en trés cais, la central con puerta de mediu puntu y sobro esta trés ménsules Ménsula: Elementu perfiláu con delles moldures, que sobresal del planu vertical, y val pa sofitar dalgún oxetu. con adornos vexetales, que sofiten un balcón con rexes. Nes cais llaterales, más altes ya iguales, ábrense ventanes con enrexáu y na tercer planta, ventanes bífores Bífora: Güecu d’una ventana o puerta formáu por dos arcos ximielgos, ente los que se interpon una columna. n'arcu de mediu puntu.
Fonte d’Arriba: Finando cola cai Eulogio Diaz Miranda, hai que mentar la Fonte d’Arriba, la más afamada fonte de la villa. Hasta la llegada de l'agua corriente a les cases, los moscones abastecíense d'agua nella, yá qu’atalantaben que yera el meyor fontán. Ye d'estilu neoclásicu y foi construyida’n 1796, en tiempos de Carlos IV. Ta enmarcada por dos murios a mediu altor, fechos en sillarejo Sillarejo: Sillar pequeñu o llabráu de mou bastu. y dos escaleres d'accesu. El pilón tien trés caños, un a cada llau, y remata con un xarrón. Amuesa una inscripción na que se llee: «I.H.S./Re(nan)do la M(ajestad) de Carlos IIII/esta Villa de Gra/do la hizo a su Cos/ta Año D(e) 1796».
Casa Palacete de Indalecio Corujedo: Tornando pal centru la villa, ente les places Indalecio Corujedo y Regino López, atópase esti palacete que foi mandáu construyir pol indianu Juan Fernández al arquiteutu Juan Miguel de la Guardia a fines de 1890, anque foi'l so xenru Indalecio Corujedo, Diputáu a Cortes per Asturies a empiezos del sieglu XX quien terminó dando-y nome a la casa. Ye un edificiu d'arquiteutura culta y d'influyencia francesa. Atéchase con un teyáu de cayuela bien inclináu con bufardes abondo emplegaes na arquiteutura francesa del XVIII. Tien base rectangular con esquina en chaflán y dos plantes. Dos de los llaos ábrense, na planta baxa con balcones a ras ya adintelaos, mentanto que los de la planta cimera son balcones en voladizu remataos con arcos semicirculares con guardapolvu Guardapolvu: N’arquiteutura, moldura saliente a mou de cornisa, que protexe ya enmarca un retablu u otru elementu arquiteutónicu, tanto pela parte cimera como pelos llaterales.. Na segunda planta na zona de chaflán, sobresal un miradoriu acristaláu, y na fachada trasera una guapa galería qu’ocupa les dos altures. Na trasera, zarráu por un enrexáu de fierro, tien un xardín pequeñu con casina pal xófer.
miniaturadeimagen|Grau. Palaciu de la Marquesa de Fontela. Palaciu de la Marquesa de Fontela: Na llende sureste del conxuntu históricu, na cai Eduardo Sierra, llevántase esti palacete urbanu del sieglu XVIII, propiedá de la Marquesa de Fontela, constituyíu por palaciu, capiella y plaza con palmeres. Foi reformáu en 2010, pa camudalu a Centru de Receición ya Información pal Visitante de la Comarca del Camín Real de la Mesa. Ye un edificiu de base rectangular, con trés plantes separaes per llinies d’imposta Imposta: Nes fachades d’edificios, franxa saliente de pequeñu gordor, que marca la dixebra ente pisos., más bufarda cimera. Los murios tán llucíos ya pintaos, mentanto los esquinales y los vanos son de sillar, presentando na fachada trasera, una galería nel primer pisu. Na fachada principal a nivel del primer pisu, a los llaos del balcón central, atópense dos escudos nobiliarios. El primeru de los blasones asoleya les armes de D. Alvarez de Bandujo y el segundu les de la casa de los Solares. Estos escudos daten d’empiezos del sieglu XX, al destruyir les tropes franceses de Napoleón los orixinales en 1808. La capiella, que ta separtá del palaciu, ye de nave única, y dómina posterior al palaciu, y pol so estilu pudiera ser obra del arquiteutu Juan Miguel de la Guardia.
Casa de los Fernández de Miranda: Nel centru la villa, na Plaza General Ponte (onde celébrase’l mercáu tradicional de los miércoles y domingos), llevántase esti edificiu, posiblemente construyíu a fines del sieglu XVIII. Ye d'un estilu eclécticu, nel que s’amiesten elementos barrocos y neoclásicos. Tien base cuadrada y consta de trés plantes separaes per llinies d’imposta. La fachada sur, ta dividida en tres cais, dixebraes por pilastres de capitel molduráu y que finen na parte cimera con un conxuntu d’oculos Óculu: N’arquiteutura, ventana o regalla con forma circular u oval, pa la illuminación d’interiores. Del llatín oculus (güeyu). arrexuntaos de trés en trés. Esta fachada, remata nun frontón con escudu nobiliariu. Los sos murios amuesen nun diseñu regular, vanos adintelaos con puertes abiertes na planta baxa y balcones a ras con antepechos de forxa y guardapolvos nos pisos altos.
Casa de los Arcos o de Arias Miranda: Asitiada tamién na Plaza General Ponte, estructúrase en trés plantes. Les dos primeres daten del sieglu XVIII y tán feches con sillares de piedra caliar rosa, entanto que la tercera, más la bufarda, paez corresponder a una ampliación del sieglu XIX. Esta edificación pertenez a un modelu de vivienda urbana, que repitese n'otres villes de la rexón y, posiblemente, sía la única construcción que se caltién en pie d'un conxuntu más ampliu que bordiaba la plaza. Destaca la portada con los dos arcos de mediu puntu na planta baxa, que y-dan nome a la casa. Presenta una distribución simétrica de los vanos, nos que destaca'l balcón central de la primera planta, de fierro forxáu, con antepechu voláu, zarráu con rexes torniaes que recuerden l'estilu rococó.
Palaciu Miranda-Valdecarzana: