Las lenguas arahuacas del alto Orinoco son un grupo filogenético de las lenguas arahuacas habladas en Venezuela, Brasil y Colombia.Ramirez, Henri (2019). enciclopedia de las lenguas arawak: más seis nuevas lenguas y dos bases de datos. (no prelo)Ramirez, Henri, & France, Maria Cristina Victorino de. Lenguas Arawak de Bolivia. LIAMES: Native American Languages, 19, e019012. https://doi.org/10.20396/liames.v19i0.8655045Ramirez, Henri (2001). Línguas arawak da Amazonia setentrional. Manaus: Universidad Federal de Amazonas. (PDF) Este subgrupo fue propuesto en la clasificación de Jolkesky (2016), mantenido en Nikulin & Carvalho (2019) y aceptado definitivamente por Ramirez (2020) que es la última clasificación publicada.
Clasificación interna
Los idiomas de este grupo son: Alto Orinoco Baniva de Maroa † Pareni-Yavitero † Maipure († = lengua extinta )
Comparación léxica A continuación se muestra la comparación léxica entre el baniva, el maipure, el yavitero y el pareni debida a Alexander von Humboldt (1822)Humboldt, Alexander von; Bonpland, Aimé (1822). Voyage aux régions équinoxiales du Nouveau Continent (toma VII). París: N. Maze Libraire.:
Número GLOSA Baniva de Maroa Maipure Yavitero Pareni 1 cabeza -íbư -kibu[-ku] / -tưibu[-ku] -síhư -sipư 2 cara -pứna -hứna 3 cabello -tsípana + -ʂa -ipaná -l̥a 4 oído -táni-pala -aki-ní -tási-ne - tasi-ne 5 ojo -pứli -púrikí -hứlisi -pưlizi 6 nariz -ijapa -kirri -síwi -siwi 7 boca -nứma -numa[-ku] -nứma -nưma 8 diente -áʂi -ati -al̥i -asi 9 lengua -tále -áre -táte -tate 10 uñas -tsứlawi -tsứlawi 11 pie -tsí-pala -kíi -sítsi -cizi 12 pierna -áwa + -ứtsư -káwa + -kứtsư -kawa + -kứtsư 13 costilla -páta-pe -paa -háta-he 14 mano -ápi -kápi -káhahi -káwi 15 brazos -taná- -ana -tána- 16 excremento -tsía -tsiá 17 pecho -tứtsi -tứtsi 18 senos -tsíni -tsíni -cini 19 corazón -néni-tưana -nikiní 20 hígado -páne -háne 21 hueso - ʂímapi -l̥ímahi 22. sangre -míja -míja-ni 23. carne -mitsí mítsi 24 flor íwi -iwí 25 fruta -iná -tina-ká -l̥ína 26 hijo -táni + -ʂiáni-pe -ani -tani + -l̥íhani 27 cola -píʂi -híl̥i 28 nombre -iʂi-naa -iti, iri -íl̥i-wanaha 29 madre -ʂʊ-lưami -you -l̥ʊ-ami 30 animal -píja -píja -híja 31 tapir éma kjéma kéma 32. jaguar ʊáʂi kuatikí kʊáil̥i 33 pájaro ʊtsípie kʊtsihea 34. pez ʂime timakí l̥íma, símasi cimasi 35. pececillo ʊpé kʊhási 36. pulga mapéeni mapa-kini kéni (larva) 37. árbol aatá-pi aá áta 38. mandioca áʂi kattikí kál̥hesi 39. abiu (fruta) émali kémali 40. sol amʊ́ʂi kamutí (ano) kamʊ́l̥i kamʊsi 41. agua wéni weni wéni weni 42. llover -jáwá ti(j)a (chuva) l̥í(j)a, -háwa 43. casa paní-ʂi + -pána + piná-ʂi pani-tí + -paná + pina-ti haní-l̥i + -hána + hiná-l̥i 44. piedra ípa kipa síha 45. arena játsi-ná kai-ná kahátsi-na 46. fuego áʂí katti kál̥i kasi 47. humo ʂiáli-li l̥iáli-li 48. camino tanépʊ anépu tanéhʊ 49. montaña japá japa jáha 50. noche jaʂ-ápʊa jatti jál̥i 51. dormir -tsimá -ima -tsíma 52. ir -ʂa -ta -l̥a 53. decir -maa + -tsiná + -jʊ́waleta -ma, -tira, -jukua -má + -tsína 54. volar -mitá-wa -míta 55. nadar -ʊ́nita -kʊínta 56. yo nʊ́-ja, nʊ- + -na nu-ja, nu- + -na nʊ́-ja, nʊ- + -na 57. tú pí-ja, pi- + -pi pi-ja, pi- + -pi hí-ja, hi- + -hi 58. él a-i-palʊ, i- + -i i-ja, - + -i áni-, - + - 59. ella a-jʊ-palʊ, jʊ- + -jʊ jʊ-ja, jʊ- + -(j)ʊ áni-jʊ, jʊ- + -jʊ 60. nosotros wá-ja, wa- + -wi wa-ja, wa- + -wi wá-ja, wa- + -wi 61. vosotros ní-ja, ni- + -ni ní-ja, ni- + -ni ní-ja, ni- + -ni 62. ellos (ellas) a-ni-palʊ, ni- + -ni ni-ja, ni- + -ni áni-ni, ni- + -ni 63. persona pa- + -pa pa- ha- 64. ¿qué? íʂi iti 65. amarillo tewa- ewa- tewa-
Otra comparación léxica entre la baniva de maroa y el apolista (hablada en Apolo y Atén, Bolivia) (Montaño Aragón 1987: 175-185<ref>Montaño Aragón, Mario (1987). Guía etnográfica lingüística de Bolivia (Tribus de la Selva)', volumen 1. La Paz: Editorial Don Bosco.</ref>): es la siguiente:
GLOSA Baniva de Maroa Apolista casa paniʂi panishi canoa mʊlʊpa maropa grande irʊami iruyani árbol aatapi atapi mandioca aʂi-hi achiki batata dulce elʊ eru piedra ipa ipa mi flecha nʊ-wepi-pi nawipi jaguar waʂi wachi tapir eema ema caimán dʊwili towiri abeja mapa mapa piojo tsuida chuwita sol amʊʂi amushiti luna aʂita ashi cielo enʊ enui frío awi-ni-ni awini negro ʂele-li irini blanco ali-hi liki hombre enami inami mujer nejawa, nejepe niyipi esposo -mi-hi miki mi madre nʊ-ʂʊl(ʊ)ami nisorami persona niamari niamari mi padre nʊ-lʊ(a)mi niromi (mi) cabeza nʊ-ibʊ-hʊ nimbaku (mi) cabelo nʊ-tsipana nichipami mano -api, -apiʂi nipisi nariz -(i)japa niyape (mi) oreja nʊ-tani[-pala] nituni hueso ʂimapi chimapi yo nuni (baré) nuni tú pija piya él epalʊ ipila ella ajʊpalʊ ayipila ellos anipalʊ anipila nosotros waja-ha wa’aha vosotros nijaha nipija uno peja-rʊ iyaru dos enaba inapa tres kirikʊ- (baré) erikoni
Véase también Lenguas arahuacas
Referencias
Bibliografía Créqui-Montfort, Georges de; Remache, Paul (1913). La langue Lapaču o Apolista. Zeitschrift für Ethnologie 45: 512-531. Berlín, Berlín. Payne, David L. (2005). Apolista (Lapachu) como una lengua Maipuran Arawakan. Revista Latinoamericana de Estudios Etnolingüísticos'' 10: 239-250.
Orinoco
Categoría:Río Orinoco